आजच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीत आपण इतके व्यग्र होऊन जातो की स्वतःकडे लक्ष देणे मागे पडते. सततच्या जबाबदाऱ्या, कामाच्या वेळा, घरगुती जबाबदाऱ्या आणि सामाजिक बंधनं यामध्ये स्वतःसाठी वेळ काढणे अवघड वाटते. मात्र, मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यासाठी स्वतःसाठी वेळ देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मानसशास्त्र सांगते की स्वतःसाठी वेळ न घेतल्याने तणाव वाढतो, चिडचिड होते आणि मन अस्वस्थ राहते. त्यामुळे आपण आपल्या व्यस्त दिनचर्येतून स्वतःसाठी वेळ कसा काढू शकतो, याचा मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विचार करूया.
१. ‘स्वतःसाठी वेळ’ याचा अर्थ समजून घ्या
आपण स्वतःसाठी वेळ काढणे म्हणजे फक्त सुट्टी घेऊन विश्रांती करणे असा त्याचा अर्थ नाही. स्व-समाधान, स्व-देखभाल आणि मानसिक शांतता मिळवण्यासाठी जो वेळ दिला जातो, त्याला खऱ्या अर्थाने ‘स्वतःसाठी वेळ’ म्हणतात. यामध्ये आपले छंद, स्वतःसोबत वेळ घालवणे, मानसिक आरोग्यावर लक्ष देणे आणि भावनिक स्थैर्य मिळवणे यांचा समावेश होतो.
२. वेळेचे व्यवस्थापन करा
आपल्या दिनचर्येत स्वतःसाठी वेळ काढायचा असेल, तर वेळेचे व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे ठरते. मानसशास्त्रानुसार, वेळेचे योग्य नियोजन केल्याने मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो. यासाठी पुढील तंत्रे उपयुक्त ठरू शकतात:
- प्राधान्यक्रम ठरवा: प्रत्येक गोष्ट तातडीची नसते. महत्वाच्या आणि कमी महत्वाच्या कामांचे वर्गीकरण केल्यास स्वतःसाठी वेळ मिळू शकतो.
- ‘नो’ म्हणायला शिका: प्रत्येक गोष्ट स्वीकारणे आवश्यक नसते. आपण अनावश्यक कामांना नकार दिला, तर आपल्याला स्वतःसाठी वेळ मिळेल.
- वेळेचे ऑडिट करा: आपल्या दिवसाचा वेळ कुठे जातो हे लक्षात घ्या. वेळेचा अपव्यय करणाऱ्या गोष्टी ओळखून त्या कमी करण्याचा प्रयत्न करा.
३. ‘मी वेळ काढू शकत नाही’ या मानसिकतेतून बाहेर या
बऱ्याच वेळा आपण असे गृहित धरतो की आपल्याकडे स्वतःसाठी वेळच नाही. मात्र, ही मानसिकता बदलली पाहिजे. मानसशास्त्रानुसार, जर आपण एखाद्या गोष्टीला खरोखरच महत्त्व दिले, तर त्यासाठी वेळ काढणे शक्य होते. आपण स्वतःच्या आरोग्याला आणि मानसिक शांतीला किती महत्त्व देतो, यावर आपली वेळेची गुंतवणूक अवलंबून असते.
४. सकाळच्या वेळेचा उपयोग करा
अनेक यशस्वी लोक सकाळी लवकर उठून स्वतःसाठी वेळ काढतात. सकाळचा वेळ शांत आणि निर्मळ असतो. त्यामुळे मेडिटेशन, वाचन, हलका व्यायाम किंवा सकारात्मक विचार करण्यासाठी तो उपयोगी ठरतो. दिवसाची सुरुवात सकारात्मकतेने केल्याने मानसिक तणाव कमी होतो.
५. डिजिटल डिटॉक्स करा
आजकाल सोशल मीडिया, व्हॉट्सअॅप आणि इतर डिजिटल माध्यमांमध्ये आपण खूप वेळ घालवतो. मानसशास्त्रानुसार, सतत स्क्रीनकडे पाहिल्याने मानसिक थकवा येतो आणि तणाव वाढतो. दिवसातून काही वेळ डिजिटल डिव्हाइसेसपासून दूर राहून स्वतःसोबत वेळ घालवणे मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते.
६. लहान ब्रेक्स घ्या आणि ‘मी-टाइम’ प्लॅन करा
अनेकदा आपण कामात इतके गुंतून जातो की विश्रांतीसाठी वेळ काढणे विसरतो. मात्र, सतत काम केल्याने मेंदूला थकवा जाणवतो. यासाठी पुढील गोष्टी करता येऊ शकतात:
- दर दोन तासांनी लहान ब्रेक घ्या: यामुळे मेंदूला आराम मिळतो आणि कार्यक्षमता वाढते.
- ‘मी-टाइम’ साठी ठराविक वेळ ठेवा: हा वेळ आपल्या आवडीच्या गोष्टींसाठी द्या – वाचन, संगीत, चित्रकला किंवा शांत बसून विचार करणे.
- वेळ ठरवा आणि तो पाळा: उदाहरणार्थ, संध्याकाळी ७ ते ८ हा फक्त स्वतःसाठी राखीव वेळ ठेवा.
७. व्यायाम आणि योगसाधना करा
शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी नियमित व्यायाम आणि योगसाधना महत्त्वाची आहे. मानसिक आरोग्यतज्ञ सांगतात की योग आणि ध्यानधारणा तणाव कमी करण्यास मदत करतात. यासाठी रोज किमान ३० मिनिटे व्यायामासाठी वेळ द्या.
८. स्वतःशी संवाद साधा
स्वतःला समजून घेण्यासाठी स्वतःशी संवाद साधणे गरजेचे असते. दिवसातून काही वेळ शांतपणे बसून स्वतःच्या विचारांची चिकित्सा करा. जर्नलिंग (लेखन) हा देखील एक उत्तम मार्ग आहे. मानसशास्त्र सांगते की मनातील विचार कागदावर उतरवल्यास मन हलके होते आणि आत्मचिंतन करता येते.
९. ‘गिल्ट’ न बाळगता स्वतःला प्राधान्य द्या
बऱ्याचदा आपण स्वतःसाठी वेळ घेताना अपराधी भावनेने ग्रस्त होतो. मात्र, स्वतःसाठी वेळ काढणे म्हणजे स्वार्थीपणा नाही. मानसशास्त्रानुसार, जो व्यक्ती स्वतःसाठी वेळ देतो, तोच इतरांसोबत अधिक सकारात्मक नातेसंबंध ठेवू शकतो. त्यामुळे स्वतःच्या गरजांना महत्त्व द्या आणि अपराधी भावनेतून मुक्त व्हा.
१०. विश्रांती आणि झोपेची गुणवत्ता सुधारवा
सातत्याने धावपळीच्या जीवनशैलीमुळे झोपेवर परिणाम होतो. अपुरी झोप मानसिक आरोग्यास हानीकारक ठरू शकते. यासाठी झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी काही गोष्टी करा:
- झोपण्यापूर्वी ३० मिनिटे स्क्रीनचा वापर टाळा.
- झोपण्याची ठराविक वेळ ठेवा.
- हलका संगीत ऐका किंवा पुस्तक वाचा.
व्यस्त जीवनशैलीमध्ये स्वतःसाठी वेळ काढणे अशक्य नाही, फक्त योग्य नियोजन आणि मानसिकतेत बदल गरजेचा आहे. वेळेचे योग्य व्यवस्थापन, अनावश्यक गोष्टी टाळणे, मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे आणि लहान लहान सवयी विकसित करणे या गोष्टी आपल्याला मदत करू शकतात. स्वतःसाठी वेळ देणे म्हणजे फक्त विश्रांती घेणे नव्हे, तर स्वतःला अधिक समजून घेण्याची आणि मानसिक शांती मिळवण्याची प्रक्रिया आहे. त्यामुळे आजच स्वतःसाठी वेळ काढा आणि अधिक समाधानी, निरोगी आणि आनंदी जीवन जगा!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.