आपल्या दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेक समस्या भेडसावतात. कधी आर्थिक अडचणी, कधी नातेसंबंधांतील गुंतागुंत, कधी मानसिक तणाव तर कधी करिअरविषयी अस्वस्थता—या साऱ्या समस्यांसाठी आपण ठरावीक पद्धतीने विचार करूनच उपाय शोधतो. मात्र मानसशास्त्र सांगते की, समस्या सोडवण्यासाठी एकाच प्रकारच्या विचारसरणीवर अवलंबून राहणे नेहमीच उपयोगी ठरत नाही. याचा अर्थ असा की, जर तुम्ही एका विशिष्ट पद्धतीने विचार करून अनेकदा समस्येचा सामना केला असेल आणि तरीही तो सुटत नसेल, तर कदाचित तुम्हाला विचार करण्याची पद्धत बदलण्याची गरज आहे.
मानवी विचारसरणीचे प्रकार
आपली विचारसरणी दोन मुख्य प्रकारांत विभागली जाऊ शकते:
- संपूर्ण विचारसरणी (Holistic Thinking) – यात व्यक्ती संपूर्ण परिस्थितीचा विचार करून व्यापक दृष्टिकोन ठेवते. ती अनेक पैलूंना लक्षात घेते आणि समस्येकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहते.
- विश्लेषणात्मक विचारसरणी (Analytical Thinking) – यात व्यक्ती समस्येचे छोटे-छोटे भाग वेगळे करून त्याचे विश्लेषण करते आणि प्रत्येक भागाला स्वतंत्र उत्तर शोधते.
या दोन्ही विचारपद्धती महत्त्वाच्या आहेत, पण जर तुम्ही फक्त एकाच प्रकारच्या विचारसरणीचा उपयोग करत असाल, तर काही समस्या सुटणार नाहीत.
अल्बर्ट आईनस्टाईनचे विचार आणि क्रिएटिव्ह थिंकिंग
अल्बर्ट आईनस्टाईन यांनी एक प्रसिद्ध विधान केले होते – “आपण एखादी समस्या सोडवू शकत नाही जर आपण ती निर्माण झालेल्या त्याच विचारसरणीने विचार करत राहिलो.” याचा अर्थ स्पष्ट आहे की, समस्या निर्माण झाली त्याच विचारसरणीने विचार केल्यास त्यावर तोडगा निघणार नाही.
क्रिएटिव्ह थिंकिंग (सर्जनशील विचारसरणी) म्हणजे समस्या वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहणे. ही पद्धत वापरल्यास नवीन उपाय मिळू शकतात. उदाहरणार्थ, जर एखादी व्यक्ती आपल्या करिअरमध्ये पुढे जात नसेल, तर ती सतत नोकरी बदलण्याचा विचार करत असेल. पण कदाचित तिला कौशल्य विकसित करणे, नवीन गोष्टी शिकणे किंवा वेगळ्या क्षेत्रात संधी शोधणे यासारखे उपाय सुचलेच नसतील.
फिक्स्ड माइंडसेट विरुद्ध ग्रोथ माइंडसेट
मानसशास्त्रज्ञ कॅरोल ड्वेक यांनी त्यांच्या संशोधनात दोन प्रकारच्या मानसिकतेबद्दल चर्चा केली आहे:
- फिक्स्ड माइंडसेट (Fixed Mindset) – ही मानसिकता असलेल्या लोकांना वाटते की, त्यांची बुद्धिमत्ता आणि कौशल्ये निश्चित आहेत आणि त्यात फारसा बदल होऊ शकत नाही. त्यामुळे ते समस्या सोडवताना सतत त्याच मार्गांचा अवलंब करतात.
- ग्रोथ माइंडसेट (Growth Mindset) – ही मानसिकता असलेल्या लोकांना वाटते की, आपल्या बुद्धीचा विकास सतत होतो. त्यांना नवीन संधी शोधण्यात आणि वेगळ्या पद्धती वापरण्यात आनंद वाटतो.
जर तुम्ही प्रत्येक समस्येकडे फिक्स्ड माइंडसेटने पाहत असाल, तर तुम्हाला नवीन मार्ग दिसणार नाहीत. उलट, ग्रोथ माइंडसेट असल्यास तुम्ही समस्या सोडवण्यासाठी वेगळ्या उपायांचा विचार कराल.
प्रभावी समस्या सोडवण्याच्या पद्धती
१. परस्परविरोधी विचारांचा स्वीकार करा (Embrace Contradictory Thinking)
कधी-कधी आपल्याला वाटते की, एक गोष्ट खरी आहे, पण त्याचवेळी त्याला विरुद्ध असलेली गोष्टही तितकीच खरी असू शकते. उदाहरणार्थ, कठोर मेहनत करणे यशासाठी आवश्यक आहे, पण योग्य वेळी विश्रांती घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जर तुम्ही फक्त मेहनतीवर भर दिला, तर तुम्ही थकून जाल. म्हणूनच समस्या सोडवताना परस्परविरोधी विचार स्वीकारले पाहिजेत.
२. प्रेफ्रेमिंग तंत्र वापरा (Reframing Technique)
जर तुम्ही एका विशिष्ट पद्धतीनेच समस्येकडे पाहत असाल, तर तुमचे उत्तरही मर्यादितच असेल. समस्या वेगळ्या कोनातून पाहा. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला वाटत असेल की, “माझ्या बॉसला माझं काम आवडत नाही,” तर तुम्ही वेगळ्या पद्धतीने विचार करू शकता – “मी माझं काम अजून चांगलं सुधारू शकतो का?”
३. विविध दृष्टिकोनांचा स्वीकार करा (Seek Different Perspectives)
कधी-कधी आपल्याला वाटते की आपलीच विचारसरणी बरोबर आहे. पण समस्या सोडवण्यासाठी इतरांच्या दृष्टिकोनातूनही विचार करायला हवा. तुमच्या समस्या वेगवेगळ्या लोकांकडून ऐकल्या तर वेगळे उपाय सुचू शकतात.
४. समस्या सोडवण्यासाठी मानसिक लवचिकता ठेवा (Develop Mental Flexibility)
मानसिक लवचिकता म्हणजे नवीन परिस्थितीला स्वीकारण्याची आणि त्यानुसार स्वतःला बदलण्याची क्षमता. जर तुम्ही एका विशिष्ट साच्यात विचार करत असाल आणि तो परिणामकारक ठरत नसेल, तर विचारसरणी बदलायला हवी.
५. समस्या सोडवण्यासाठी क्रिएटिव्ह ब्रेनस्टॉर्मिंग करा (Creative Brainstorming)
मेंदूला नवनवीन कल्पनांचा सवय लावल्याने समस्या सोडवण्याची नवीन दृष्टी मिळते. आपण काही वेळेस ठरावीक चौकटीत अडकतो आणि त्याच प्रकारच्या विचारांत राहतो. अशावेळी ब्रेनस्टॉर्मिंगद्वारे नवनवीन कल्पनांचा विचार करून समस्या सोडवण्याचे विविध पर्याय मिळू शकतात.
६. जुन्या पद्धती सोडून नवीन तंत्र वापरा
काही वेळा आपण एका समस्येसाठी नेहमीच त्या-त्या उपायांवर अवलंबून राहतो. पण जर ते उपाय यशस्वी होत नसतील, तर नवीन तंत्रांचा वापर करून पहावा. उदाहरणार्थ, जर तुमचे वजन कमी होत नसेल आणि तुम्ही नेहमीच डायटिंग करायचा प्रयत्न करत असाल, तर कदाचित व्यायाम किंवा मानसिक आरोग्यावर लक्ष केंद्रित करणे हा एक वेगळा उपाय असू शकतो.
समस्या सोडवण्यासाठी नेहमी एकाच प्रकारच्या विचारसरणीचा उपयोग केल्यास आपण एका ठिकाणी अडकतो. मानसशास्त्र सांगते की, समस्या सोडवण्यासाठी आपण आपल्या विचारांची लवचिकता वाढवली पाहिजे. वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून विचार करणे, क्रिएटिव्ह थिंकिंगचा वापर करणे, मेंदूला नवीन पद्धतीने विचार करण्याची सवय लावणे आणि वेगवेगळ्या उपायांचा प्रयोग करणे हे सर्व महत्त्वाचे आहे.
त्यामुळे, तुम्ही जर एखाद्या समस्येत अडकलात आणि ती सुटत नसेल, तर स्वतःला विचार करा – “मी वेगळ्या प्रकारे विचार करून पाहू शकतो का?” कदाचित उत्तर तिथेच दडले असेल.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.