आपण स्वतःला ओळखतो का? हा प्रश्न सहज वाटत असला तरी त्याचं उत्तर शोधणं कठीण आहे. आपण इतरांना ओळखण्यात आणि त्यांच्याविषयी मत तयार करण्यात पटाईत असतो, पण स्वतःविषयी नेमकं काय माहित आहे? आपण कोण आहोत, आपले विचार, भावना, वागणूक, स्वप्ने आणि ध्येये यांची खरी ओळख आपल्याला कितपत आहे? मानसशास्त्र सांगते की स्वतःला समजून घेणे हा एक दीर्घकालीन आणि गुंतागुंतीचा प्रवास आहे.
१. स्वतःला ओळखण्यात अडचणी का येतात?
१.१. समाज आणि कुटुंबाची प्रभावी भूमिका
आपली ओळख केवळ आपल्यापुरती मर्यादित नसते; ती समाज आणि कुटुंबाच्या चौकटीत तयार होते. बालपणी पालक, शिक्षक, आणि इतर नातेवाईक आपल्यावर विविध संस्कार करतात. त्यांचे मत, अपेक्षा आणि सल्ले आपली ओळख ठरवतात. त्यामुळे आपण खरोखर कोण आहोत याचा शोध घेण्याऐवजी, इतरांनी आपल्याबद्दल सांगितलेलं सत्य मानत असतो.
१.२. बाह्य जगाकडे लक्ष केंद्रित करणे
आपलं बहुतांश लक्ष बाह्य परिस्थितीवर केंद्रित असतं. काम, नाती, सामाजिक जबाबदाऱ्या, आणि दैनंदिन जीवनातील व्यग्रता यामुळे स्वतःकडे पाहण्यासाठी वेळ मिळत नाही. आपण स्वतःला समजून घेण्यासाठी पुरेसा वेळ देत नाही.
१.३. स्वतःच्या विचारांशी आणि भावनांशी टाळाटाळ
कधी कधी आपल्याला स्वतःविषयी काही गोष्टी जाणून घ्यायच्या नसतात. काही आठवणी, भावना किंवा सत्य आपल्याला त्रासदायक वाटतात, त्यामुळे आपण त्या टाळतो. स्वतःच्या कमतरता स्वीकारणं, चुकीचं वागल्याचं मान्य करणं किंवा स्वतःच्या मर्यादा ओळखणं सोपं नसतं. त्यामुळे आपण स्वतःबद्दलचा शोध घेत नाही.
१.४. स्वतःला दुसऱ्यांच्या नजरेतून पाहणे
आपली ओळख आपण दुसऱ्यांच्या प्रतिक्रिया, कौतुक आणि टीका यावर अवलंबून ठेवतो. लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतात, हे आपल्या मनावर खोलवर परिणाम करतं. त्यामुळे आपण स्वतःच्या मूळ व्यक्तिमत्त्वापेक्षा समाजानं दिलेल्या ओळखीमध्ये जगू लागतो.
२. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून स्वतःची ओळख
२.१. ‘सेल्फ-अवेयरनेस’ म्हणजे काय?
सेल्फ-अवेयरनेस म्हणजेच आत्मसजगता—स्वतःच्या विचार, भावना, कृती आणि हेतूंची जाणीव असणे. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ डॅनियल गोलमन यांच्या मते, सेल्फ-अवेयरनेस ही भावनिक बुद्धिमत्तेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. जो व्यक्ती स्वतःच्या भावनांना ओळखतो आणि त्यांचा योग्य वापर करू शकतो, तो अधिक आत्मविश्वासाने जगू शकतो.
२.२. फ्रॉइडचे ‘अनकॉन्शस माइंड’ आणि स्वतःची ओळख
सिग्मंड फ्रॉइडच्या मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, आपल्या विचारसरणीच्या अनेक गोष्टी ‘अनकॉन्शस माइंड’ म्हणजेच अचेतन मनात लपलेल्या असतात. आपण ज्या गोष्टी सतत नाकारतो किंवा ज्या आठवणींना दडपतो, त्या आपल्या वर्तनावर प्रभाव टाकतात. त्यामुळे, स्वतःला ओळखण्यासाठी आपल्या मनाच्या खोल गाभ्यात डोकावणं आवश्यक असतं.
२.३. ‘सेल्फ-डिस्क्रिपन्सी थिअरी’ आणि वास्तवाशी विसंगती
डॉ. ई. टी. हिगिन्स यांनी मांडलेली ‘सेल्फ-डिस्क्रिपन्सी थिअरी’ सांगते की, प्रत्येक माणसाच्या मनात तीन प्रकारच्या ओळखी असतात:
- रिअल सेल्फ (खरी ओळख) – आपण खरोखर कोण आहोत.
- आयडियल सेल्फ (आदर्श ओळख) – आपण कोण व्हायला हवं.
- औट सेल्फ (समाजाच्या अपेक्षेची ओळख) – इतरांना आपण कसे वाटायला हवे.
या तिघांमध्ये मोठा फरक असेल, तर व्यक्तीला मानसिक अस्वस्थता, चिंता, आणि न्यूनगंड जाणवू लागतो.
३. स्वतःला ओळखण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय
३.१. स्वतःशी प्रामाणिक संवाद साधा
दैनंदिन जीवनात स्वतःला प्रश्न विचारा – “मी आज काय शिकले?”, “माझ्या भावना कोणत्या होत्या?”, “मी खरोखर आनंदी आहे का?” हे प्रश्न स्वतःच्या अंतरंगात डोकावण्यास मदत करतात.
३.२. मेडिटेशन आणि माइंडफुलनेसचा सराव करा
मेडिटेशन आणि माइंडफुलनेस (साक्षीभाव) यामुळे आपण आपल्या विचारांना अधिक सुस्पष्टपणे पाहू शकतो. हे मन शांत ठेवून आपल्या खऱ्या भावना ओळखण्यास मदत करतं.
३.३. जर्नलिंग (लेखन) करा
दररोज आपल्या भावना, अनुभव आणि विचार लिहून ठेवा. हे आपल्याला स्वतःविषयी अधिक माहिती मिळवण्यास मदत करतं.
३.४. इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहणे कमी करा
स्वतःची ओळख इतरांच्या मतांवर अवलंबून ठेवणं बंद करा. आपण कोण आहोत हे बाहेरून ठरवण्याऐवजी, आपल्या आतूनच जाणून घ्या.
३.५. स्वतःच्या कमतरता स्वीकारा आणि सुधारण्यासाठी प्रयत्न करा
स्वतःला स्वीकारणं म्हणजेच स्वतःची वाढ होण्यासाठी पहिलं पाऊल. चुका मान्य करणं आणि त्यातून शिकणं यामुळे व्यक्तिमत्त्व अधिक सशक्त होतं.
४. स्वतःला ओळखल्यानंतर काय मिळतं?
स्वतःला ओळखणं ही आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया आहे, पण एकदा का आपण स्वतःची खरी ओळख जाणली, तर त्याचे अनेक फायदे होतात:
- निर्णयक्षमता सुधारते – कोणते निर्णय आपल्यासाठी योग्य आहेत हे समजते.
- भावनिक स्थैर्य येते – स्वतःच्या भावनांवर अधिक चांगले नियंत्रण मिळते.
- स्वतंत्रता आणि आत्मविश्वास वाढतो – स्वतःची खरी ओळख समजल्यावर इतरांवर अवलंबून राहण्याची गरज राहत नाही.
- नाती अधिक समजून घेता येतात – आपण स्वतःला समजून घेतल्यावर इतरांनाही अधिक समजून घेता येतं.
स्वतःला ओळखणं हे जितकं गुंतागुंतीचं वाटतं, तितकंच ते महत्त्वाचं आहे. बाहेरच्या गोष्टींमध्ये हरवण्यापेक्षा स्वतःच्या अंतरंगात डोकावणं अधिक महत्त्वाचं असतं. स्वतःशी प्रामाणिक राहिल्यास आणि सतत आत्मपरीक्षण करत राहिल्यास, आपण खऱ्या अर्थाने स्वतःला ओळखू शकतो. हा प्रवास सोपा नाही, पण तो निश्चितच जीवन समृद्ध करणारा आहे.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.