आपल्या दैनंदिन आयुष्यात, आपण अनेक लोकांशी संवाद साधतो, परंतु जेव्हा वादावादीची वेळ येते, तेव्हा आपण जास्त करून आपल्या जवळच्या व्यक्तींशीच वाद घालतो. ज्या व्यक्तींवर आपण प्रेम करतो, त्यांच्याशीच संघर्ष का होतो? हे मानसशास्त्र, मानवी स्वभाव आणि सामाजिक परस्परसंवाद यांच्याशी जोडलेले आहे.
१. भावनिक जवळीक आणि अपेक्षा
आपल्या नातेसंबंधांमध्ये जितकी भावनिक गुंतवणूक असते, तितक्याच अपेक्षाही वाढतात. मानसशास्त्रानुसार, आपण ज्या लोकांना खूप जवळचे मानतो, त्यांच्याकडून आपल्याला अधिक समर्थन, समजूतदारपणा आणि प्रेमाची अपेक्षा असते. परंतु जेव्हा या अपेक्षा पूर्ण होत नाहीत, तेव्हा निराशा होते आणि वाद निर्माण होतो.
उदाहरणार्थ, जर एखादी व्यक्ती आपल्या जोडीदाराकडून वेळ आणि लक्ष अपेक्षित असेल, परंतु जोडीदार सतत व्यस्त असेल, तर त्या व्यक्तीला उपेक्षित वाटू शकते. अशा परिस्थितीत, ती व्यक्ती त्यावर प्रतिक्रिया म्हणून तक्रारी करेल, ज्या हळूहळू वादात परिवर्तित होऊ शकतात.
२. सुरक्षितता आणि स्वाभाविक अभिव्यक्ती
ज्या लोकांशी आपले नाते घट्ट असते, त्यांच्यासमोर आपण खऱ्या अर्थाने स्वतःला मोकळं करू शकतो. आपण समाजात किंवा अनोळखी लोकांसमोर आपले विचार थोडे नियंत्रित ठेवतो, परंतु जवळच्या लोकांसमोर आपण तसं करत नाही.
जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट खटकते, तेव्हा ती दडपण्याऐवजी आपण स्पष्टपणे सांगतो. हेच स्पष्ट बोलणे कधी कधी समोरच्या व्यक्तीला दुखावू शकते, आणि त्यामुळे वाद होऊ शकतात. उदाहरणार्थ, मित्रांसोबत आपण जितके मुक्तपणे भांडतो, तितके ऑफिसमधील सहकाऱ्यांसोबत भांडत नाही.
३. भूतकाळातील अनुभव आणि भावनिक ट्रिगर्स
आपल्या पूर्वानुभवांमुळे आपल्याला काही विशिष्ट गोष्टींबाबत संवेदनशीलता असते. जर एखाद्या व्यक्तीने पूर्वी आपल्याला दुखावले असेल, तर त्या व्यक्तीच्या एखाद्या वाक्यावर किंवा कृतीवर आपण तीव्र प्रतिक्रिया देतो.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मुलाला बालपणी सतत दुर्लक्षित केलं गेलं असेल, तर मोठेपणी तो आपल्या जोडीदाराकडून जास्त प्रेमाची अपेक्षा करतो. आणि जर जोडीदाराने त्याच्याकडे दुर्लक्ष केलं, तर हा भूतकाळातील ट्रिगर उघड होतो आणि वादाला तोंड फुटतं.
४. सवयी आणि वर्तनपद्धती
मानवी वर्तन हे अनेकदा सवयींवर आधारलेले असते. जर एखाद्या कुटुंबात लहानपणापासूनच मतभेदांवर खुलेपणाने चर्चा करण्याची संस्कृती असेल, तर त्या कुटुंबातील सदस्य वय वाढल्यावरही वाद घालण्याची प्रवृत्ती ठेवतात.
तसेच, काही लोकांना त्यांच्या स्वभावानुसार भावना व्यक्त करण्यासाठी वाद हा नैसर्गिक मार्ग वाटतो. ते आपले मत मांडण्यासाठी आक्रमक होत नाहीत, परंतु त्यांच्यासाठी चर्चा आणि वाद हे नातेसंबंधांमधील स्वाभाविक भाग असतात.
५. संवादाचा अभाव आणि गैरसमज
संपर्काचा अभाव किंवा संवादातील चुकीची पद्धत हेही वाद वाढवणारे घटक आहेत. जेव्हा लोक आपल्या भावना स्पष्टपणे व्यक्त करू शकत नाहीत, तेव्हा गैरसमज निर्माण होतात आणि त्यामुळे संघर्ष होतो.
उदाहरणार्थ, जर एखादी पत्नी आपल्या नवऱ्याला वेळ द्यावा अशी इच्छा व्यक्त करत असेल, परंतु तो सतत त्याकडे दुर्लक्ष करत असेल, तर तिच्या मनात नाराजी साचत जाईल. काही दिवसांनी ही नाराजी मोठ्या वादाचे कारण बनू शकते.
६. नियंत्रण आणि स्वामित्वाची भावना
जवळच्या नात्यांमध्ये कधी कधी असुरक्षिततेमुळे नियंत्रणाची भावना निर्माण होते. आपल्याला आपल्या माणसांना आपल्या पद्धतीने वागवायचं असतं. परंतु जेव्हा समोरची व्यक्ती आपल्या अपेक्षेनुसार वागत नाही, तेव्हा आपल्याला त्रास होतो आणि वाद निर्माण होतो.
उदाहरणार्थ, पालक त्यांच्या मुलांना विशिष्ट करिअर निवडण्यास सांगतात, परंतु मुलं त्याच्याशी सहमत नसतात. त्यामुळे दोघांमध्ये संघर्ष होतो.
७. तणाव आणि दडपण
जेव्हा आपण तणावाखाली असतो, तेव्हा आपली सहनशक्ती कमी होते आणि लहानशा गोष्टींवरही आपण तीव्र प्रतिक्रिया देतो. हा तणाव ऑफिसमधील असो किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीचा, तो नातेवाईकांशी असलेल्या वागणुकीवर परिणाम करतो.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्या व्यक्तीला कामाच्या ठिकाणी तणाव जाणवत असेल आणि घरी आल्यावर लहानशा गोष्टींवरून वाद होत असतील, तर त्या वादांचा मूळ कारण ऑफिसचा तणाव असू शकतो.
८. प्रेम आणि विश्वास
हे एक आश्चर्यकारक सत्य आहे की आपण ज्या लोकांवर खूप प्रेम करतो आणि ज्यांच्यावर विश्वास ठेवतो, त्यांच्यासोबत आपण जास्त वाद घालतो. यामागचं कारण म्हणजे – अशा नात्यांमध्ये आपण स्वतःला पूर्णपणे मोकळं सोडतो.
आपल्याला माहित असतं की समोरची व्यक्ती आपल्याला सोडून जाणार नाही, म्हणूनच आपण आपल्या खऱ्या भावना मोकळेपणाने व्यक्त करतो. दुसरीकडे, अनोळखी किंवा औपचारिक नातेसंबंधांमध्ये आपण अधिक नियंत्रित राहतो.
वाद कमी करण्यासाठी उपाय
१. स्पष्ट संवाद साधा
वाद होण्याआधी आपल्या भावना व्यक्त करणं गरजेचं आहे. शक्यतो शांत आणि समजुतीने गोष्टी मांडाव्यात.
२. गैरसमज टाळा
आपण समोरच्या व्यक्तीचं म्हणणं ऐकतोय की नाही, हे तपासा. अनेकदा ऐकताना आपण उत्तर तयार करतो, ऐकण्याकडे लक्ष देत नाही.
३. स्वतःच्या भावना ओळखा
आपल्याला नेमकं काय वाटतंय आणि का वाटतंय, हे आधी समजून घ्या. कधी कधी आपली चिडचिड बाहेरच्या तणावामुळे असते.
४. संयम बाळगा
लहानशा गोष्टींवर लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी, काही वेळ स्वतःला शांत करा आणि मग उत्तर द्या.
५. एकमेकांना समजून घ्या
नातेसंबंधात समजूतदारपणा ठेवला तर वाद कमी होतात. समोरची व्यक्ती जाणीवपूर्वक त्रास देत नाही, हे लक्षात ठेवा.
आपण ज्या लोकांना जास्त जवळ मानतो, त्यांच्यासोबत वाद होण्याची शक्यता जास्त असते. यामागे भावनिक जवळीक, अपेक्षा, संवादातील त्रुटी आणि तणाव यांसारखी कारणं असतात. मात्र, योग्य संवाद, संयम आणि परस्पर समजूतदारपणामुळे हे वाद कमी करता येऊ शकतात आणि नातेसंबंध अधिक मजबूत करता येतात.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.