“माणूस अपूर्ण आहे, आणि त्यामुळे तो चुका करतो” हे वाक्य आपण अनेकदा ऐकले आहे. पण प्रत्यक्ष जीवनात जेव्हा आपण एखादी चूक करतो, तेव्हा ती स्वीकारणं खूप कठीण जातं. काही लोक स्वतःच्या चुका सहज कबूल करतात, पण अनेक जण त्यांना झाकण्याचा प्रयत्न करतात, त्यांना नाकारतात किंवा दुसऱ्यावर जबाबदारी टाकतात. वास्तविक, चुका न स्वीकारण्याची सवय आपल्या वैयक्तिक आणि व्यावसायिक प्रगतीच्या आड येणारी एक गंभीर समस्या आहे.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने, चुका स्वीकारणं म्हणजे आत्मजाणीव (self-awareness) आणि आत्मपरिष्करण (self-improvement) यांचा एक भाग आहे. पण जर आपण आपल्या चुकांची जबाबदारी घेतली नाही, तर आपण स्वतःच्या विकासालाच खीळ घालतो. यामध्ये अहंकार, लाज, भीती, नकारात्मक मानसिकता आणि अपयशाची भीती यांसारखे अनेक मानसिक घटक कार्यरत असतात.
चुका स्वीकारण्यात अडथळे का येतात?
१) अहंकाराचा अडथळा
अनेकदा लोकांना असं वाटतं की चूक कबूल करणं म्हणजे स्वतःला कमी लेखणं किंवा स्वतःच्या प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचवणं. त्यांच्या अहंकाराला हे पटत नाही की ते कधीही चुकीचे ठरू शकतात. त्यामुळे ते चुका कबूल करण्याऐवजी त्या नाकारतात किंवा इतरांवर जबाबदारी टाकतात.
२) समाजाची भीती
“लोक काय म्हणतील?” या विचाराने अनेक जण चुकीच्या गोष्टी लपवण्याचा प्रयत्न करतात. समाजात प्रतिष्ठा गमावण्याची भीती त्यांना चूक मान्य करण्यापासून रोखते. विशेषतः मोठ्या पदावरील किंवा जबाबदारीच्या जागी असलेल्या लोकांमध्ये ही मानसिकता अधिक दिसून येते.
३) आत्मसन्मानावर होणारा परिणाम
चूक स्वीकारल्यानंतर काही लोकांना असं वाटतं की त्यांची किंमत कमी झाली आहे. ते स्वतःला दोष देतात आणि त्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास ढासळतो. परंतु सत्य हे आहे की चूक कबूल करणं म्हणजे आपल्या आत्मसन्मानाला ओझं लावणं नसून, त्याला अधिक बळकट करणं आहे.
४) अपयशाची भीती
अनेकदा लोकांना असं वाटतं की चूक स्वीकारली तर त्यांना अपयशी ठरवण्यात येईल. म्हणूनच, ते सत्य स्वीकारण्याऐवजी ते चुकीला योग्य ठरवण्याचा प्रयत्न करतात.
५) परफेक्शनिस्ट मानसिकता
काही लोक परिपूर्णतेच्या (perfectionism) मागे धावतात. त्यांना वाटतं की ते कधीही चुकीचं ठरू नयेत. त्यामुळे, जेव्हा ते कुठे चुकतात, तेव्हा ते स्वीकारण्यास तयार नसतात.
चुका स्वीकारण्याचे मानसिक फायदे
१) वैयक्तिक आणि व्यावसायिक वाढ
चूक मान्य केली की, तिच्यातून शिकण्याची संधी मिळते. जर एखादा कर्मचारी आपल्या चुकांचा स्वीकार करून त्या सुधारण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर तो अधिक कुशल आणि जबाबदार कर्मचारी बनतो. त्याचप्रमाणे, वैयक्तिक जीवनातही चुका स्वीकारणारा माणूस अधिक परिपक्व होतो.
२) आत्मविश्वास वाढतो
माणूस जेव्हा स्वतःच्या चुका स्वीकारतो, तेव्हा तो स्वतःशी प्रामाणिक राहतो. अशा प्रामाणिकतेमुळे त्याचा आत्मविश्वास वाढतो, कारण त्याला माहीत असतं की तो चुका सुधारून आणखी चांगला बनू शकतो.
३) नातेसंबंध सुधारतात
चूक स्वीकारली तर नातेसंबंध सुधारण्यास मदत होते. उदाहरणार्थ, नवरा-बायकोमधील भांडणांमध्ये जर दोघांपैकी कुणीही चूक कबूल करत नसेल, तर नातं ताणले जातं. परंतु जर चूक कबूल करून सुधारण्याचा प्रयत्न केला, तर नात्यात अधिक समजूतदारपणा आणि विश्वास निर्माण होतो.
४) मानसिक आरोग्य सुधारतं
चूक लपवण्याचा किंवा झाकण्याचा प्रयत्न करणं मानसिकदृष्ट्या थकवणारं असतं. त्यामुळे अपराधी भावनांचा आणि मानसिक तणावाचा त्रास वाढतो. पण जर आपण सत्य स्वीकारलं, तर मन शांत राहतं आणि आत्मसन्मान वाढतो.
चुका स्वीकारण्याची मानसिकता कशी विकसित करावी?
१) स्वतःला प्रामाणिकपणे तपासा
प्रत्येक दिवशी स्वतःशी संवाद साधा. आपण काही चुकीचं वागलो आहोत का? आपल्या निर्णयांचा इतरांवर काही विपरीत परिणाम झाला आहे का? असे प्रश्न स्वतःला विचारा आणि त्याचा प्रामाणिकपणे विचार करा.
२) अहंकार बाजूला ठेवा
आपला अहंकार आपल्याला चूक कबूल करण्यापासून रोखतो. त्यामुळे, आपला अहंकार नियंत्रणात ठेवा आणि नम्रता स्वीकारा. आपण सर्वजण शिकत असतो आणि चुका होणं हे त्याचा एक भाग आहे.
३) चुका सुधारण्याचा प्रयत्न करा
चूक कबूल करणं हे पुरेसं नाही, तर त्या चुका सुधारण्याचा प्रयत्न करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. जर आपण कोणाला दुखावलं असेल, तर त्यांची माफी मागा. जर आपण व्यावसायिक पातळीवर चूक केली असेल, तर ती पुन्हा होणार नाही याची काळजी घ्या.
४) फीडबॅक स्वीकारा
इतर लोक तुम्हाला जर काही चूक सांगत असतील, तर त्यांना दुर्लक्षित करू नका. त्यांचं म्हणणं समजून घ्या आणि त्यातून काही शिकण्याचा प्रयत्न करा.
५) चुकांना शिकण्याची संधी म्हणून पहा
चुका म्हणजे अपयश नव्हे, तर शिकण्याची संधी असते. अनेक महान वैज्ञानिक आणि उद्योजक यांनी त्यांच्या चुकांमधून शिकून यश संपादन केलं आहे. उदाहरणार्थ, थॉमस एडिसन याने अनेक अपयशानंतर विजेचा दिवा तयार केला. त्याचप्रमाणे, आपल्या चुकांमधून शिकण्याची सवय लावा.
चुका न स्वीकारणे ही आपल्या प्रगतीच्या आड येणारी सर्वात मोठी अडचण आहे. जर आपण आपल्या चुकांना झाकून ठेवू, त्यांना नाकारू किंवा इतरांवर जबाबदारी टाकू, तर आपण कधीही प्रगती करू शकणार नाही. आपल्या चुकांमधून शिकणं, त्यांना सुधारण्यासाठी प्रयत्न करणं आणि स्वतःला अधिक चांगलं बनवणं हेच खऱ्या यशाचं गमक आहे. त्यामुळे, चुका कबूल करायला शिका, त्यांना सुधारायला शिका आणि सतत विकसित होत राहा.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.