भविष्याचा अति विचार: समस्या आणि त्याचे परिणाम
आपल्या जीवनात एक अनिश्चितता असते, जी आपल्या भविष्याबाबत चिंता निर्माण करू शकते. परंतु, जेव्हा एखादी व्यक्ती सतत भविष्याचा विचार करत राहते आणि सध्याच्या परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करू शकत नाही, तेव्हा हे मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोनातून घातक ठरू शकते. अशा प्रकारच्या विचारसरणीला ‘ओव्हरथिंकिंग’ किंवा ‘अति विचार करणे’ म्हणतात.
भविष्याचा अति विचार करण्यामागील मानसशास्त्र
मानसशास्त्रानुसार, मेंदू संकटांना टाळण्यासाठी आणि संभाव्य धोक्यांपासून बचाव करण्यासाठी योजनेसाठी तयार असतो. हे जैविकरित्या विकसित झाले आहे. परंतु, जर हा विचार एका मर्यादेपलीकडे गेला, तर तो चिंता, नैराश्य आणि तणाव निर्माण करू शकतो.
क्लिनिकल सायकोलॉजिस्ट डॉ. सुसान नोलन-होक्सेमा यांच्या संशोधनानुसार, सतत विचार करत राहण्याची सवय असणाऱ्या लोकांमध्ये चिंता आणि नैराश्याचे प्रमाण जास्त असते.
भविष्याचा अति विचार करण्यामुळे होणारे दुष्परिणाम
- सध्याच्या क्षणाचा आनंद नष्ट होतो – भविष्याची चिंता करण्यामुळे वर्तमानकाळाचा आनंद घेणे शक्य होत नाही.
- निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते – सतत विचार करण्यामुळे मन स्थिर राहत नाही आणि चांगले निर्णय घेणे कठीण होते.
- तणाव आणि झोपेच्या समस्या – अति विचारांमुळे चिंता वाढते, झोपेच्या समस्या निर्माण होतात आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होतो.
- नकारात्मक विचारांचे चक्र तयार होते – सतत भीतीदायक किंवा चिंता निर्माण करणारे विचार मनात सुरू राहतात आणि त्यामुळे आत्मविश्वास कमी होतो.
भविष्याचा अति विचार करणे थांबवण्यासाठी उपाय
1. ‘इथे आणि आत्ता’ राहण्याचा सराव करा (Mindfulness)
माइंडफुलनेस मेडिटेशन हा मानसिक आरोग्यासाठी एक प्रभावी उपाय आहे. यामध्ये वर्तमान क्षणावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
कसा सराव करावा?
- दिवसातून काही मिनिटे डोळे बंद करून श्वासोच्छ्वासावर लक्ष केंद्रित करा.
- जेव्हा विचार भूतकाळ किंवा भविष्याकडे वळतात, तेव्हा स्वतःला पुन्हा सध्याच्या क्षणाकडे परत आणा.
2. ‘कंट्रोल सर्कल’ पद्धत वापरा
ही संकल्पना स्टीफन कोवी यांच्या संशोधनातून आली आहे. यामध्ये दोन गोष्टी असतात –
- कंट्रोल करता येणाऱ्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करा – जसे की आपल्या कृती, सवयी आणि प्रतिसाद.
- कंट्रोल करता न येणाऱ्या गोष्टी सोडून द्या – भविष्य काय घेऊन येईल, यावर आपले पूर्ण नियंत्रण नाही. त्यामुळे त्याचा विचार करून तणाव घेण्यापेक्षा, आज जे शक्य आहे ते करा.
3. चिंता लेखन (Worry Journal) पद्धत वापरा
संशोधनानुसार, जर एखादी व्यक्ती आपल्या चिंता कागदावर लिहित असेल, तर तिचा मानसिक ताण कमी होतो.
कसा उपयोग करावा?
- रोज १०-१५ मिनिटे लिहा की कोणत्या गोष्टींमुळे तुम्हाला चिंता वाटते.
- त्या चिंतेला तोडगा काढण्यासारखे आहे का, यावर विचार करा.
- जर नाही, तर त्यावर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज नाही.
4. स्वतःला व्यस्त ठेवा
सतत विचार करण्याऐवजी आपले लक्ष दुसऱ्या सकारात्मक गोष्टींकडे वळवा.
- नवीन छंद जोडा.
- शारीरिक व्यायाम करा, जो चिंता कमी करण्यास मदत करतो.
- कुटुंब आणि मित्रांसोबत वेळ घालवा.
5. योग व ध्यानाचा वापर करा
योगासने आणि ध्यान ही मानसिक स्थैर्य मिळवण्यासाठी प्रभावी साधने आहेत.
- प्राणायाम केल्याने मन शांत राहते.
- ध्यान साधनेने विचारांवर नियंत्रण मिळवता येते.
6. परिणामाऐवजी प्रयत्नांवर लक्ष केंद्रित करा
भविष्यात काय होईल, याचा अति विचार करण्यापेक्षा, आपण आत्ताच्या क्षणी काय करू शकतो यावर लक्ष केंद्रित करा.
उदा. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, अभ्यास कसा चांगला करता येईल, यावर लक्ष द्या.
7. सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवा
थॉमस एडीसन यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे – “मी हजार वेळा अपयशी झालो नाही, तर मी हजार मार्ग शोधले जे चुकीचे होते.”
जर आपण भविष्याच्या भीतीने जास्त विचार करत असाल, तर त्या भीतीला सामोरे जाण्यासाठी सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवा.
8. आवश्यक असल्यास तज्ज्ञांची मदत घ्या
जर चिंता खूपच वाढत असेल आणि ती तुमच्या दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम करत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घ्या.
भविष्याचा अति विचार करणे थांबवण्यासाठी मानसिक शिस्त, व्यायाम, मेडिटेशन आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांचा सराव करावा लागतो. आपल्याला प्रत्येक गोष्टीचे संपूर्ण नियंत्रण मिळवता येणार नाही, हे स्वीकारणे गरजेचे आहे. त्यामुळे, सध्याच्या क्षणाचा आनंद घ्या, कृतीवर लक्ष केंद्रित करा आणि चिंता कमी करण्यासाठी मानसिक आरोग्याच्या चांगल्या सवयी लावा.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.