भावनांचा आपल्या जीवनावर मोठा प्रभाव असतो. सकारात्मक भावना आपल्याला आनंदी ठेवतात, तर नकारात्मक भावना मानसिक तणाव निर्माण करू शकतात. परंतु, जेव्हा एखादी व्यक्ती गरजेपेक्षा जास्त भावनिक होते, तेव्हा तिच्या विचारसरणीवर परिणाम होतो. ती वास्तवाचे भान हरवते आणि निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते. मानसशास्त्रात याला भावनात्मक अतिरेक (Emotional Overload) असे म्हणतात. हा अतिरेक जर दीर्घकाळ टिकला, तर व्यक्तीच्या वैयक्तिक, सामाजिक आणि व्यावसायिक जीवनावर परिणाम होतो.
या लेखात आपण भावनिक अतिरेकाचे मानसशास्त्रीय विश्लेषण, त्याचे कारणे, दुष्परिणाम आणि त्यावर उपाय यांचा अभ्यास करूया.
१) भावनात्मक अतिरेक म्हणजे काय?
भावनात्मक अतिरेक म्हणजे व्यक्ती एखाद्या परिस्थितीत अतिशय तीव्र भावना अनुभवते आणि त्यावर त्वरित प्रतिक्रिया देते. अशावेळी तर्कशक्ती आणि वास्तवाचे भान हरवते.
भावनात्मक अतिरेकाची लक्षणे –
- ताणतणावपूर्ण परिस्थितीत नियंत्रण गमावणे
- लहानसहान गोष्टींवर तीव्र प्रतिक्रिया देणे
- निर्णय घेताना तर्कशक्तीपेक्षा भावनांवर जास्त अवलंबून राहणे
- सतत चिंता किंवा अपराधी भावनेत राहणे
- इतरांशी असलेल्या नात्यांवर परिणाम होणे
२) मानसशास्त्रानुसार भावनिक अतिरेकाचे कारणे
(a) न्यूरोसायन्स आणि भावनांचा प्रभाव
आपल्या मेंदूत अमिग्डाला नावाचा भाग असतो, जो भावनांशी संबंधित आहे. ज्या वेळी एखादी घटना घडते, त्या वेळी अमिग्डाला सक्रिय होतो आणि तीव्र भावना निर्माण करतो. परंतु, जर ही प्रतिक्रिया नियंत्रित नसेल, तर व्यक्ती भावनिक अतिरेकाचा शिकार होते.
(b) लहानपणातील अनुभव आणि व्यक्तिमत्त्व
ज्या व्यक्तींना लहानपणी सतत नकारात्मक अनुभव आले असतात, त्यांना मोठेपणी भावनांचे नियंत्रण ठेवणे कठीण जाते. उदा. पालकांनी फारच कठोर वागणूक दिली असेल, तर व्यक्ती संवेदनशील बनते.
(c) स्ट्रेस आणि मानसिक थकवा
तणाव, चिंता, नैराश्य यामुळे भावनिक अतिरेक वाढतो. संशोधनानुसार, जास्त तणाव घेतल्याने कॉर्टिसोल हॉर्मोन वाढतो आणि व्यक्तीला नकारात्मक विचार येऊ लागतात.
(d) समाजमाध्यमांचा परिणाम
आजच्या डिजिटल युगात सतत नकारात्मक बातम्या, सोशल मीडियावरील टीका यामुळे भावनांवर अधिक प्रभाव पडतो. अनेकदा लोक तटस्थ विचार करण्याऐवजी अधिक भावनिक होतात.
३) भावनिक अतिरेकाचे परिणाम
(a) निर्णयक्षमता कमी होते
भावनिक असंतुलनामुळे व्यक्ती योग्य आणि तर्कसंगत निर्णय घेऊ शकत नाही. संशोधन दर्शवते की, अत्यधिक भावनिक असलेल्या लोकांचे निर्णय अनेकदा चुकीचे ठरतात.
(b) नातेसंबंध बिघडतात
ज्या लोकांना सतत भावनिक अस्थिरता असते, त्यांचे इतरांशी असलेले संबंधही प्रभावित होतात. सतत राग, दु:ख, अपराधीपणा या भावनांमुळे संवाद बिघडतो.
(c) मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम
सतत तणाव आणि भावनिक ताणामुळे उच्च रक्तदाब, डोकेदुखी, निद्रानाश आणि हृदयरोग होण्याची शक्यता वाढते.
(d) कार्यक्षमता कमी होते
भावनांच्या अतिरेकामुळे कामावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण जाते. त्यामुळे उत्पादकता कमी होते आणि दीर्घकाळ यामुळे करिअरवरही परिणाम होतो.
४) भावनात्मक अतिरेक नियंत्रित करण्याचे उपाय
(a) आत्मपरीक्षण करा
भावना येतात, पण त्या ताब्यात ठेवता येतात. त्यासाठी आत्मपरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. कोणती भावना अनावश्यक आहे आणि ती का येते, हे समजून घ्या.
(b) तणाव कमी करण्यासाठी मेडिटेशन आणि श्वासावर नियंत्रण
सातत्याने ध्यान (Meditation) केल्याने अमिग्डालाची सक्रियता कमी होते आणि भावनिक संतुलन साधता येते.
(c) तर्कशक्ती वाढवा
भावनेच्या भरात निर्णय घेण्याआधी, काही मिनिटे थांबा आणि विचार करा –
- मी हे का बोलतो/करतो आहे?
- माझ्या निर्णयाचा दीर्घकालीन परिणाम काय असेल?
- यात तर्क आणि वास्तव आहे का?
(d) सर्जनशील गोष्टी करा
ड्रॉइंग, लेखन, संगीत यासारख्या सर्जनशील गोष्टींमध्ये वेळ घालवा. यामुळे मानसिक स्थैर्य वाढते.
(e) नकारात्मक लोक आणि सोशल मीडियापासून दूर राहा
ज्या गोष्टी तुमच्या भावनांना अधिक उत्तेजित करतात, त्यापासून शक्य तितका दूर राहा.
(f) मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या
भावनिक अतिरेक हा मानसिक आजाराचा लक्षण असू शकतो. जर तो दीर्घकाळ टिकत असेल, तर समुपदेशन घ्या.
५) सारासार विचार करण्याची क्षमता वाढवण्याचे मानसशास्त्रीय तंत्र
(a) CBT (Cognitive Behavioral Therapy)
CBT म्हणजे विचारसरणी सुधारण्याची मानसोपचार पद्धत. यामध्ये व्यक्तीच्या चुकीच्या विचारसरणीला तर्कशुद्ध विचारसरणीत बदलण्याचा प्रयत्न केला जातो.
(b) STOP तंत्र
भावनांच्या भरात असताना पुढील ४ स्टेप फॉलो करा –
- S (Stop) – काही वेळ थांबा
- T (Take a breath) – दीर्घ श्वास घ्या
- O (Observe) – तुमच्या भावनांचे निरीक्षण करा
- P (Proceed) – तर्कसंगत विचार करून निर्णय घ्या
(c) जर्नलिंग (लेखन थेरपी)
दररोज आपल्या भावना लिहून ठेवा. यामुळे मन हलके होते आणि आत्मपरीक्षण करणे सोपे जाते.
निष्कर्ष
गरजेपेक्षा जास्त भावनिक होणे म्हणजे तात्पुरत्या भावनांमध्ये अडकणे आणि वास्तविकता विसरणे. अशा परिस्थितीत व्यक्तीचे तर्कशुद्ध विचार करण्याचे सामर्थ्य कमी होते, निर्णय चुकतात आणि जीवनातील समस्या वाढतात. त्यामुळे, भावनांचे योग्य प्रकारे व्यवस्थापन करणे आणि सारासार विचार करण्याची क्षमता वाढवणे महत्त्वाचे आहे.
भावनांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आत्मपरीक्षण, मेडिटेशन, सकारात्मक विचारसरणी आणि योग्य मार्गदर्शन आवश्यक आहे. भावनिक संतुलन राखल्यास नाते, करिअर आणि मानसिक आरोग्य अधिक मजबूत होऊ शकते. त्यामुळे, भावनांना स्वीकृती द्या, पण त्यांना तुमच्या विचारांवर नियंत्रण घेऊ देऊ नका!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.