आपल्याला वेळेवर काम पूर्ण करायचे असते, पण तरीही काही ना काही कारणाने आपण ते पुढे ढकलतो. ही सवय ‘प्रोक्रॅस्टिनेशन’ (procrastination) म्हणून ओळखली जाते. काही लोक ठराविक प्रसंगीच कामे पुढे ढकलतात, तर काही जण सतत या सवयीच्या आहारी जातात. हा केवळ आळस नसून मानसशास्त्रीय आणि न्यूरोलॉजिकल कारणांनी प्रेरित असलेला एक वर्तनपद्धतीचा भाग आहे. संशोधनानुसार, सातत्याने कामे पुढे ढकलणे हे मानसिक तणाव, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि कामावर नियंत्रण नसल्याची भावना यांच्याशी संबंधित असते.
आपल्याकडून कामे उशिरा का होतात?
१. भावनात्मक कारणे:
- काही वेळा एखादे काम अवघड किंवा कंटाळवाणे वाटते, त्यामुळे ते पुढे ढकलले जाते.
- अपयशाची भीती असल्याने काही जण नवीन काम सुरूच करत नाहीत.
- परिपूर्णतेच्या मानसिकतेमुळे (Perfectionism) काम चांगले होईल की नाही, याबाबत शंका येते आणि सुरुवात लांबणीवर टाकली जाते.
२. मेंदूतील प्रक्रियांचा प्रभाव:
- मानसशास्त्रानुसार, मेंदूचा prefrontal cortex हा भाग विचारपूर्वक निर्णय घेण्यास मदत करतो, तर limbic system हा त्वरित आनंद मिळवण्यासाठी कार्यरत असतो.
- प्रोक्रॅस्टिनेशन झाल्यावर आपण तात्पुरता आनंद मिळवतो, पण नंतर अपराधीपणाची भावना येते.
- Dopamine नावाच्या मेंदूतील रासायनिक घटकामुळे झटपट आनंद मिळवण्याकडे आपला कल असतो.
३. वेळेचे नियोजन न करणे:
- काम किती वेळात पूर्ण करायचे, याचा योग्य अंदाज घेतला जात नाही.
- “उद्या करू” ही मानसिकता सतत वाढत जाते आणि कामाचा ढीग साचतो.
४. संकल्पशक्तीचा अभाव:
- काही लोकांना आपल्या उद्दिष्टांबद्दल स्पष्टता नसते, त्यामुळे त्यांची संकल्पशक्ती कमी पडते.
- थोडा वेळ विश्रांती घेऊ, मग काम करू असे वाटते, पण काम सुरूच होत नाही.
५. तंत्रज्ञानाचा अतिरेक:
- सतत मोबाइल, सोशल मीडिया, इंटरनेटवरील व्हिडिओ आणि वेब सर्फिंग यामुळे लक्ष विचलित होते.
- पटकन समाधान देणाऱ्या गोष्टींमुळे महत्त्वाची कामे मागे पडतात.
उशिरा कामे होण्याचे दुष्परिणाम
- वेळेवर काम न झाल्यास तणाव आणि अस्वस्थता वाढते.
- परीक्षेत किंवा ऑफिसमध्ये काम वेळेत पूर्ण न झाल्यास नुकसान होते.
- दोषारोप करण्याची वृत्ती वाढते आणि आत्मविश्वास कमी होतो.
- काही वेळा सततची टाळाटाळ ही नैराश्य, चिंता किंवा कमी आत्मसन्मान यांचे लक्षण असू शकते.
कामे वेळेत करण्यासाठी उपाय
१. प्राथमिकता ठरवा (Prioritization)
- दिवसाच्या सुरुवातीला सर्व कामांची यादी तयार करा.
- महत्त्वाच्या आणि निकडीच्या कामांना प्राधान्य द्या.
- Eisenhower Matrix पद्धत वापरा:
- महत्त्वाचे व तातडीचे काम: लगेच करा.
- महत्त्वाचे पण तातडीचे नाही: नियोजन करून करा.
- तातडीचे पण महत्त्वाचे नाही: शक्य असल्यास दुसऱ्यांकडून करून घ्या.
- ना महत्त्वाचे, ना तातडीचे: टाळा.
२. लहान उद्दिष्टे ठेवा (Break Down Tasks)
- मोठे काम छोटे टप्पे करून पूर्ण करणे सोपे जाते.
- उदाहरणार्थ, “संपूर्ण प्रेझेंटेशन तयार करायचे” या ऐवजी “सुरुवातीला फक्त स्लाईड्स तयार करू” असे ठरवा.
३. Pomodoro Technique वापरा
- २५ मिनिटे एकाग्रतेने काम करा, नंतर ५ मिनिटे विश्रांती घ्या.
- ४ सत्रांनंतर १५-२० मिनिटांची मोठी विश्रांती घ्या.
- या पद्धतीमुळे कामाची गती वाढते आणि दडपण कमी वाटते.
४. स्वतःला बक्षीस द्या (Reward System)
- एक विशिष्ट टप्पा पूर्ण झाल्यावर स्वतःला काहीतरी बक्षीस द्या (उदा. आवडता पदार्थ, छोटा ब्रेक).
- अशाने मेंदू सकारात्मक प्रेरित होतो आणि कामे वेळेत पूर्ण होतात.
५. भावनांवर नियंत्रण ठेवा
- अपयशाची भीती किंवा आत्मविश्वासाच्या कमतरतेमुळे आपण टाळाटाळ करतो का, याचा विचार करा.
- “परफेक्ट करायचेच” या विचारापेक्षा “सुरुवात करणे महत्त्वाचे” हे लक्षात ठेवा.
६. Distraction टाळा
- कामाच्या वेळी मोबाइल आणि सोशल मीडिया बंद ठेवा.
- कामासाठी ठराविक जागा ठेवा आणि शांततेत काम करा.
७. स्वतःला जबाबदार धरा (Accountability Partner)
- एखाद्या मित्राला किंवा सहकाऱ्याला सांगा की तुम्ही अमुक एक काम ठराविक वेळेत पूर्ण करणार आहात.
- कुणीतरी लक्ष ठेवत असल्यास आपली जबाबदारी वाढते आणि टाळाटाळ कमी होते.
८. सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवा
- “मी वेळेत काम करू शकतो” हा आत्मविश्वास बाळगा.
- सतत स्वतःला नकारात्मक बोलणे टाळा.
९. योग्य झोप आणि आहार घ्या
- झोपेच्या कमतरतेमुळे एकाग्रता आणि ऊर्जा कमी होते.
- भरपूर पाणी प्या आणि मेंदूसाठी फायदेशीर असलेले पदार्थ खा (उदा. बदाम, ओमेगा-३ युक्त पदार्थ).
१०. थोडीशी हालचाल करा
- शरीर सक्रिय ठेवल्यास ऊर्जा वाढते आणि आळस दूर होतो.
- दिवसातून किमान ३० मिनिटे चालणे किंवा हलका व्यायाम करा.
कामे वेळेत न करणे हा केवळ आळसाचा भाग नसून, मानसशास्त्रीय आणि मेंदूतील विशिष्ट प्रक्रिया यांच्याशी जोडलेला आहे. जर आपल्याला ही समस्या वारंवार जाणवत असेल, तर वरील उपाययोजना अमलात आणाव्यात. योग्य नियोजन, आत्मविश्वास, वेळेचे व्यवस्थापन आणि सकारात्मक दृष्टीकोनामुळे कोणतेही काम वेळेत पूर्ण करणे शक्य होते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे – सुरुवात करणेच मोठे यश आहे!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.
हा लेख माझ्या आयुष्यातील सर्वात महत्वाचा लेख असं मी असं मी समजतो. कारण मी स्पर्धा परीक्षेची तयारी करत आहे. प्रोकॅस्टिनेशन माझ्यासोबत नियमित घडत असते. परंतु आज मला हा लेख वाचून त्या मागचे मूळ कारण समजण्यास मदत झाली. तुम्ही खूप महत्त्वाची माहिती दिलीत त्याबद्दल तुमचे मनःपूर्वक आभार. आशा आहे यापुढेही आपण अशाच प्रकारे जनजागृती आणि समाज जागृती करावी ही विनंती. धन्यवाद!