समाजात असे अनेक लोक असतात जे कोणत्याही परिस्थितीत तक्रार करत नाहीत. त्यांना कितीही त्रास झाला, अन्याय झाला, तरी ते गप्प राहतात. अशा व्यक्तींचे वर्तन आणि त्यामागील मानसशास्त्र हे एक मोठे गूढ आहे. ‘तक्रार न करणारे’ लोक नेमके कसे असतात? त्यांच्या मानसिकतेवर, भावनिक आरोग्यावर आणि आयुष्याच्या विविध पैलूंवर त्याचा काय परिणाम होतो? या लेखात आपण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून या विषयाचा सखोल विचार करूया.
१. तक्रार न करणाऱ्या लोकांचे वैशिष्ट्ये
तक्रार न करणाऱ्या लोकांमध्ये काही विशिष्ट मानसिक आणि सामाजिक वैशिष्ट्ये दिसून येतात:
- सहनशीलता: हे लोक अत्यंत सहनशील असतात. ते कोणत्याही कठीण परिस्थितीतही शांत राहतात आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
- स्वत:लाच जबाबदार धरण्याची प्रवृत्ती: हे लोक स्वत:ला दोषी मानण्याकडे अधिक कल ठेवतात. त्यांना असे वाटते की, समस्या त्यांच्यातच आहे आणि बाहेर कोणालाही दोष देण्याचा त्यांना अधिकार नाही.
- संघर्ष टाळण्याची प्रवृत्ती: कोणत्याही वादात पडण्यापेक्षा शांत राहणे हे त्यांचे धोरण असते. त्यांना संघर्ष, भांडण किंवा मतभेद यांच्यापासून दूर राहणे जास्त सोयीचे वाटते.
- समाधान मानण्याची वृत्ती: काही लोक परिस्थितीशी जुळवून घेतात आणि ‘जे आहे ते ठीक आहे’ असे मानतात. त्यामुळेच त्यांना कोणत्याही परिस्थितीबद्दल तक्रार करावीशी वाटत नाही.
- नकारात्मक भावना दडपण्याची सवय: हे लोक स्वतःच्या भावनांना व्यक्त करत नाहीत. दु:ख, राग, निराशा अशा भावना आतल्या आत साठवत राहतात.
२. तक्रार न करणाऱ्या लोकांमागील मानसशास्त्र
तक्रार न करणाऱ्या लोकांचे वर्तन समजण्यासाठी काही मानसशास्त्रीय संकल्पनांचा विचार करावा लागतो:
अ. ‘लर्न्ड हेल्पलेसनेस’ म्हणजे शिकलेली असहाय्यता
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ मार्टिन सेलिगमन यांनी ‘लर्न्ड हेल्पलेसनेस’ या संकल्पनेचा शोध लावला. यामध्ये वारंवार अपयश, अन्याय किंवा वेदना अनुभवणाऱ्या लोकांना असे वाटते की, ते काहीही केले तरी परिस्थिती बदलणार नाही. त्यामुळे ते प्रयत्न करणेच सोडून देतात आणि तक्रार करण्याचेही टाळतात.
ब. ‘पीपल प्लीझर’ प्रवृत्ती
काही लोकांना सतत इतरांना खुश ठेवण्याची सवय लागलेली असते. त्यांना कोणालाही दुखवायचे नसते, त्यामुळे ते तक्रार करत नाहीत. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, बालपणात पालकांकडून आलेले कठोर नियम किंवा शिक्षा यामुळे ही वृत्ती वाढते.
क. ‘इमोशनल सप्रेशन’ – भावना दडपण्याची प्रक्रिया
भावनांना सतत दडपून ठेवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये चिंता, नैराश्य आणि तणाव यांचा अधिक प्रमाणात विकास होतो. तक्रार न करणारे लोक सतत स्वतःच्या भावना दडपून ठेवत असल्याने त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर त्याचा परिणाम होतो.
ड. ‘सेल्फ-इफेसमेंट’ – स्वतःला कमी लेखणे
काही लोक स्वतःला खूपच कमी समजतात. त्यांना वाटते की, त्यांची समस्या फारशी महत्त्वाची नाही किंवा इतर लोक त्यांना गंभीरपणे घेत नाहीत. त्यामुळे ते तक्रार करण्याचे टाळतात.
३. तक्रार न करण्याचे मानसिक आणि शारीरिक परिणाम
अ. मानसिक परिणाम:
- नैराश्य (Depression): भावना सतत दडपून ठेवल्याने ही व्यक्ती हळूहळू नैराश्याच्या गर्तेत जातात.
- चिंता आणि असुरक्षितता: या लोकांना आत्मविश्वास कमी असतो आणि सतत भीती वाटत राहते.
- भावनिक तणाव: तक्रार न करणाऱ्या लोकांमध्ये भावनिक स्फोट होण्याची शक्यता असते. अनेक वर्षे दडपून ठेवलेल्या भावनांचा एक दिवस अचानक उद्रेक होतो.
ब. शारीरिक परिणाम:
- दीर्घकाळ मानसिक तणाव राहिल्यास हृदयविकार, उच्च रक्तदाब आणि पचनासंबंधी आजार होण्याची शक्यता असते.
- तणावामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते, त्यामुळे अशा लोकांना वारंवार आजार होत राहतात.
- सतत चिंता आणि तणाव असल्यामुळे झोपेच्या समस्या निर्माण होतात.
४. तक्रार न करणाऱ्या लोकांचे वर्तन बदलण्यासाठी उपाय
अ. आत्मपरीक्षण करा:
स्वतःच्या भावना ओळखायला शिका. कोणत्या परिस्थितीत तुम्ही तक्रार करत नाही आणि का करत नाही, याचा विचार करा.
ब. संवाद कौशल्य विकसित करा:
स्वतःच्या भावना व्यक्त करणे ही कला शिकली पाहिजे. सुरुवातीला जवळच्या माणसांशी मोकळेपणाने बोलण्याचा प्रयत्न करा.
क. स्वतःच्या गरजा महत्त्वाच्या मानायला शिका:
स्वतःच्या गरजांना कमी लेखू नका. तुमच्या भावनांना महत्त्व द्या आणि इतरांशी मोकळेपणाने बोला.
ड. मनोवैज्ञानिक किंवा समुपदेशकाशी संपर्क साधा:
जर तक्रार न करण्याची प्रवृत्ती तुमच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम करत असेल, तर मनोवैज्ञानिक किंवा समुपदेशकाशी बोलणे फायद्याचे ठरेल.
इ. ‘ना’ म्हणण्याचा सराव करा:
कधीकधी इतर लोकांची मनधरणी न करता स्पष्ट बोलण्याची गरज असते. त्यामुळे आपल्याला त्रास होणार असेल तर “ना” म्हणायला शिका.
५. समाजाचा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज
आपल्या समाजात सहनशीलता ही एक मोठी मूल्य मानली जाते, पण काही वेळा हेच मूल्य मन:स्वास्थ्य बिघडवते. आपल्याला प्रत्येकानेच आपली मते व्यक्त करायला शिकले पाहिजे.
- तक्रार करणे म्हणजे नकारात्मकता नव्हे: अनेक लोक तक्रार करणाऱ्या व्यक्तींना नकारात्मक समजतात. पण तक्रार करणे हे आपल्या हक्कांबद्दल जागरूक राहण्याचे लक्षण आहे.
- संवेदनशीलतेला प्रोत्साहन द्या: लोकांनी आपले विचार मोकळेपणाने मांडावेत, यासाठी समाजानेही त्यांच्या मतांना महत्त्व दिले पाहिजे.
- भावनिक आरोग्य सुधारण्यासाठी प्रयत्न करा: शाळा आणि कार्यालयांमध्ये मानसिक आरोग्यविषयक कार्यक्रम राबवले पाहिजेत.
तक्रार न करणाऱ्या व्यक्ती या सहनशील आणि समजूतदार असल्या तरी, त्यांचा हा स्वभाव त्यांना मानसिक आणि शारीरिक नुकसान पोहोचवू शकतो. तक्रार करणे म्हणजे केवळ नकारात्मकता नव्हे, तर स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याचा मार्ग आहे. अशा व्यक्तींनी आपल्या भावनांना महत्त्व द्यावे आणि समाजानेही त्यांचा आदर करावा. आपण सर्वांनीच आपले विचार मोकळेपणाने मांडायला शिकले पाहिजे, कारण मानसिक आरोग्य हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.