आपण सगळे अशा व्यक्तींना ओळखतो जे अत्यंत बोलके असतात. ते कुठल्याही विषयावर सहज बोलू शकतात आणि कधी कधी त्यांचे बोलणे थांबण्याचे नाव घेत नाही. काही लोकांना त्यांचे हे वागणे आनंददायी वाटते, तर काहींना ते त्रासदायक वाटते. पण असे का होते? मानसशास्त्रात यावर अनेक संशोधन झाले आहेत.
१. जास्त बोलण्यामागील मानसशास्त्र
१.१. व्यक्तिमत्त्वाचे प्रकार
मानसशास्त्रात “एक्स्ट्रोव्हर्ट” (बहिर्मुख) आणि “इंट्रोव्हर्ट” (अंतर्मुख) असे व्यक्तिमत्त्वाचे दोन प्रकार सांगितले जातात. एक्स्ट्रोव्हर्ट लोकांना इतरांसोबत संवाद साधण्याची तीव्र गरज असते. त्यांना ऊर्जा मिळते ती दुसऱ्यांशी बोलण्यातून. त्यामुळे ते अधिक बोलके असतात.
१.२. आत्मविश्वास आणि असुरक्षितता
काही लोक जास्त बोलतात कारण त्यांना स्वतःचा आत्मविश्वास दाखवायचा असतो. दुसरीकडे, काही लोक स्वतःतील असुरक्षितता लपवण्यासाठीही जास्त बोलू लागतात. त्यांना वाटते की जर ते सतत बोलत राहिले, तर कोणी त्यांच्या कमतरता लक्षात घेणार नाही.
१.३. लक्ष वेधून घेण्याची गरज
काही लोकांना इतरांचे लक्ष वेधून घ्यायची तीव्र इच्छा असते. त्यांच्या मनात सतत ‘लोकांनी माझ्याकडे बघावे, माझे ऐकावे’ असे असते. हे काहीसे “नार्सिसिस्टिक पर्सनॅलिटी” (स्वकेंद्रित व्यक्तिमत्त्व) च्या दिशेने झुकणारे असते.
२. जास्त बोलण्याचे मेंदूवरील परिणाम
२.१. डोपामिन आणि मेंदूची कार्यप्रणाली
संशोधन असे सांगते की जास्त बोलणाऱ्या लोकांच्या मेंदूमध्ये डोपामिन नावाच्या न्यूरोट्रांसमीटरचे प्रमाण अधिक असते. डोपामिन हे आनंद आणि बक्षिसाशी संबंधित असते. सतत बोलल्याने मेंदूला तात्पुरता आनंद मिळतो आणि त्यामुळेच काही लोक अनियंत्रित बोलत राहतात.
२.२. ऑडिओरी-प्रोसेसिंग आणि इम्पल्स कंट्रोल
काही लोकांचे मेंदूतील ऑडिओरी प्रोसेसिंग (श्रवण प्रक्रिया) वेगळी असते. त्यांना गप्प राहण्यापेक्षा बोलण्यात जास्त आरामदायक वाटते. त्याशिवाय, इम्पल्स कंट्रोल कमी असल्यास व्यक्तीला स्वतःला थांबवणे कठीण होते, त्यामुळे ते अधिक बोलतात.
३. जास्त बोलण्यामागील मानसशास्त्रीय कारणे
३.१. चिंता आणि अस्वस्थता
काही लोक जेव्हा मानसिक तणावाखाली असतात किंवा अस्वस्थ असतात, तेव्हा ते जास्त बोलू लागतात. त्यांच्या मेंदूला शांत करण्यासाठी त्यांना बोलल्याशिवाय पर्याय वाटत नाही.
३.२. एडीएचडी आणि अन्य मानसिक स्थिती
अत्यंत जास्त बोलण्याची सवय असलेल्या लोकांमध्ये कधी कधी ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) सारखी स्थिती आढळते. या स्थितीत लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते आणि त्यामुळे मेंदू अधिक उत्तेजित राहतो, ज्यामुळे सतत बोलण्याची गरज भासते.
३.३. बालपणीचे अनुभव
बालपणात जर कोणी सतत दुर्लक्षित झाले असेल, तर मोठेपणी ते जास्त बोलून आपली जागा निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना वाटते की बोलल्याशिवाय कोणी त्यांना ऐकणार नाही.
४. जास्त बोलण्याचे फायदे आणि तोटे
४.१. फायदे
- संवाद कौशल्य चांगले राहते.
- सामाजिक नातेसंबंध मजबूत होऊ शकतात.
- कल्पकता आणि विचारप्रक्रियेला चालना मिळते.
४.२. तोटे
- इतरांना कंटाळा येऊ शकतो.
- संभाषण एकतर्फी होऊ शकते.
- स्वतःला आणि दुसऱ्यांना वेळ देण्यास कमी पडते.
५. स्वतःवर नियंत्रण कसे ठेवावे?
५.१. “स्मॉल पॉज टेक्निक” वापरा
बोलण्याच्या दरम्यान काही सेकंदांचा पॉज घ्या. यामुळे तुम्हाला समजेल की तुम्ही गरजेपेक्षा जास्त बोलताय का.
५.२. ऍक्टिव्ह लिसनिंग सरावा
फक्त बोलण्यापेक्षा ऐकण्यावर भर द्या. यामुळे संभाषण अधिक अर्थपूर्ण होईल.
५.३. ध्यानधारणा (मेडिटेशन) करा
ध्यान केल्याने मन शांत राहते आणि अनावश्यक बोलण्याची गरज कमी होते.
जास्त बोलणे हे काही लोकांचे स्वभाववैशिष्ट्य असू शकते, तर काहींसाठी ते मानसिक स्थितीशी संबंधित असू शकते. योग्य नियंत्रण ठेवल्यास आणि स्वतःची मानसिक जाणीव विकसित केल्यास, संवाद अधिक प्रभावी आणि समतोल होऊ शकतो.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.