“तुमच्या मेंदूचा किती भाग तुम्ही जाणीवपूर्वक वापरता?” या प्रश्नावर अनेक मानसशास्त्रज्ञांनी संशोधन केले आहे. वैज्ञानिक सांगतात की आपली जाणीव (Conscious Mind) ही मेंदूच्या कार्यक्षमतेचा फक्त १०% भाग असते, तर उरलेले ९०% भाग अवचेतन मन (Unconscious Mind) नियंत्रित करतं. आपले बहुतेक निर्णय, वर्तन, आणि सवयी या अवचेतन मनावर अवलंबून असतात.
या लेखात आपण अवचेतन मन म्हणजे काय, त्याची कार्यप्रणाली, त्याचे प्रभाव, आणि ते अधिक चांगल्या प्रकारे कसे वापरायचे हे सविस्तर समजून घेणार आहोत.
अवचेतन मन म्हणजे काय?
अवचेतन मन म्हणजे आपल्या जाणीवपूर्वक विचारांच्या पलीकडे असलेला मनाचा भाग. ज्या गोष्टी आपण विचारपूर्वक करत नाही, पण त्या तरीही आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि वर्तनाचा भाग असतात, त्या सर्व गोष्टी अवचेतन मनात साठलेल्या असतात.
उदाहरणार्थ, तुम्ही सायकल चालवायला शिकले असाल, तर सुरुवातीला तुम्हाला ती समजून घेण्यासाठी प्रयत्न करावा लागला असेल. पण एकदा का तुम्ही ती शिकून घेतली, की तुम्ही ती सहज चालवू लागता, जणू काही विचार न करता. हा संग्रहित अनुभव आणि कौशल्य अवचेतन मनाचा भाग बनतो.
सिगमंड फ्रॉइड (Sigmund Freud) या प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञाने मनाला तीन भागांमध्ये विभागले आहे –
- Conscious Mind (जाणीवपूर्वक मन): जे आपण सध्या विचार करतोय, ते.
- Subconscious Mind (अर्धचेतन मन): ज्या आठवणी सहज लक्षात येतात.
- Unconscious Mind (अवचेतन मन): ज्या आठवणी, सवयी, भावना, आणि वर्तन आपण विचार न करता करतो.
उदाहरण: जर एखाद्या व्यक्तीला लहानपणी कुत्र्याने चावले असेल, तर तो प्रसंग कदाचित जाणीवपूर्वक विसरला जाईल. पण अवचेतन मन हे आठवणी आणि भीती जतन करतं. त्यामुळे तो मोठा झाल्यावरही त्याला कुत्र्यांची भीती वाटू शकते, जरी त्याला आठवत नसलं तरी.
अवचेतन मनाची वैशिष्ट्ये
1. आठवणी आणि अनुभव संग्रहित करणे
अवचेतन मन आपल्याला आठवत नसलेल्या, पण आपल्या जीवनावर प्रभाव टाकणाऱ्या आठवणी संग्रहित करतं.
उदाहरण: जर तुम्ही लहानपणी लोकांसमोर बोलताना चुकला असाल, तर मोठेपणी देखील तुम्हाला स्टेज फ्राइट येऊ शकतो, जरी तुम्हाला त्या घटनेची पूर्ण आठवण नसली तरी.
2. सवयी आणि वर्तन ठरवणे
आपल्या बर्याच सवयी आणि निर्णय हे अवचेतन मनाच्या प्रभावामुळे होतात.
उदाहरण: तुम्ही पहाटे उठल्यानंतर काहीही विचार न करता दात घासता. कारण हा सवयीचा भाग आहे, आणि तो तुमच्या अवचेतन मनाने स्वीकारलेला आहे.
3. भावना आणि स्वप्नांवर परिणाम करणे
काही भावना आणि स्वप्न आपल्या जाणीवपूर्वक विचारांवर अवलंबून नसतात, तर त्या अवचेतन मनाच्या आठवणींवर आणि भीतींवर अवलंबून असतात.
उदाहरण: कधी कधी तुम्हाला स्वप्नात एखादी जागा दिसते, जिथे तुम्ही कधीही गेलाच नाही, पण तुमच्या अवचेतन मनात त्या जागेशी संबंधित काही आठवणी असू शकतात.
अवचेतन मन आपल्याला कसे प्रभावित करतं?
1. निर्णय घेण्यावर प्रभाव
कधी कधी आपण जाणीवपूर्वक विश्लेषण न करता एखादा निर्णय घेतो. याला गट फीलिंग (Gut Feeling) किंवा अंतःप्रेरणा म्हणतात. हे निर्णय बहुतांश वेळा आपल्या अवचेतन मनात असलेल्या अनुभवांवर आधारित असतात.
उदाहरण: तुम्हाला एखादी व्यक्ती पहिल्यांदा भेटल्यावरच ती चांगली आहे की नाही याचा अंदाज येतो. हा अंदाज तुमच्या पूर्वानुभवांवर आधारित असतो.
2. आरोग्यावर परिणाम
संशोधन असं सांगतं की तणाव, चिंता, आणि नकारात्मक विचार अवचेतन मनात खोलवर रुजल्यास शारीरिक आजार उद्भवू शकतात.
उदाहरण: जर एखाद्या व्यक्तीला सतत चिंता आणि भय असेल, तर त्याचा परिणाम ब्लड प्रेशर, हृदयाचे आजार आणि निद्रानाशावर होऊ शकतो.
3. सर्जनशीलता आणि कल्पनाशक्ती वाढवणे
अवचेतन मन सर्जनशीलतेसाठी महत्त्वाचं असतं. लेखन, चित्रकला, संगीत, आणि इतर कला प्रकारांमध्ये आपली कल्पनाशक्ती मोठ्या प्रमाणावर अवचेतन मनावर अवलंबून असते.
उदाहरण: अनेक वैज्ञानिक आणि कलाकार म्हणतात की त्यांना त्यांचे महान कल्पना स्वप्नांत किंवा अचानकच सुचतात. याचं कारण म्हणजे अवचेतन मन काम करत राहतं, जरी आपण विचार करत नसू तरी.
अवचेतन मनाला मजबूत आणि सकारात्मक कसं बनवायचं?
1. सकारात्मक विचारांचा सराव करा
नकारात्मक विचार अवचेतन मनात खोलवर रुजतात, त्यामुळे सकारात्मक विचार करण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे.
उदाहरण: दररोज स्वतःला सांगणं – “मी यशस्वी होईन, मी आत्मविश्वासाने बोलू शकतो, माझं आरोग्य उत्तम आहे” – यामुळे तुमच्या अवचेतन मनात हे विचार घट्ट बसतात.
2. ध्यान (Meditation) आणि मनःसंवाद (Self-Talk)
ध्यान केल्याने अवचेतन मन शांत होतं आणि सकारात्मक विचारांना जागा मिळते.
उदाहरण: झोपण्याआधी स्वतःशी चांगले संवाद करा – “माझं आयुष्य आनंदी आहे, मी प्रत्येक परिस्थितीला सामोरं जाईन”.
3. कृतीतून बदल घडवा
जर तुम्हाला एखादी भीती असेल, तर हळूहळू त्या परिस्थितीला सामोरं जा.
उदाहरण: जर तुम्हाला लोकांसमोर बोलण्याची भीती असेल, तर लहान गटात बोलण्याचा सराव करा. असं केल्याने तुमच्या अवचेतन मनात सकारात्मक बदल घडतो.
4. चांगल्या आठवणी जतन करा
प्रत्येक चांगल्या क्षणाची नोंद ठेवा आणि त्याचा वारंवार स्मरण करा.
उदाहरण: एखाद्या कठीण क्षणी जर तुम्ही आधी कधी यशस्वी झालात, तर त्या यशस्वी क्षणांचा विचार करा.
अवचेतन मन आपल्या जीवनावर मोठा प्रभाव टाकतं. जाणीवपूर्वक विचारांपेक्षा आपल्या अवचेतन मनात खोलवर रुजलेले विचार, भावना, आणि सवयी आपले यश, आरोग्य, आणि आनंद ठरवतात.
जर आपण अवचेतन मन सकारात्मक विचारांनी आणि चांगल्या सवयींनी भरलं, तर ते आपल्याला अधिक यशस्वी, आनंदी आणि आत्मविश्वासपूर्ण बनवू शकतं.
म्हणूनच, आपल्या अवचेतन मनाचा वापर चांगल्या प्रकारे करा आणि तुमच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवा!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.
खूप चांगली माहिती या लेखातून अवचेतन मना विषयी मिळाली. अवचेतन मनात सकारात्मकता कशी निर्माण करावी हे देखील या लेखातून समजले असेच लेख नेहमी पाठवा
हा लेख मला छान अनुभव आला….
Khup sundar