नेतृत्व ही एक महत्त्वाची जबाबदारी असते. एखाद्या गटाला योग्य मार्गदर्शन करणे, संघाच्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचवणे आणि सदस्यांना प्रेरणा देणे या सर्व बाबतीत नेता महत्त्वाची भूमिका बजावतो. मात्र, काही चुका अशा असतात ज्या नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तीकडून नकळत किंवा जाणूनबुजून होतात आणि त्यामुळे संपूर्ण टीम विस्कळीत होते. नेतृत्वातील अशा चुका ओळखणे आणि त्या टाळणे आवश्यक असते.
१. स्पष्ट दृष्टीकोनाचा अभाव
योग्य दिशेने मार्गदर्शन करण्यासाठी स्पष्ट दृष्टीकोन असणे आवश्यक असते. जर नेत्याला स्वतःलाच निश्चित दिशा माहीत नसेल, तर तो आपल्या टीमला योग्य मार्ग दाखवू शकत नाही. गोंधळलेला किंवा अनिश्चित नेता संघातील सदस्यांमध्येही संभ्रम निर्माण करतो. परिणामी, कर्मचारी त्यांच्या भूमिकांबद्दल अनिश्चित राहतात आणि कार्यक्षमतेत घट होते.
२. संवाद कौशल्याचा अभाव
संवाद हे नेतृत्वाचे महत्त्वाचे साधन आहे. जर नेता स्पष्ट आणि प्रभावी संवाद साधू शकत नसेल, तर संघातील सदस्यांमध्ये गैरसमज, संभ्रम आणि अशांतता निर्माण होते. यामुळे कर्मचारी चुकीच्या अपेक्षा ठेऊ लागतात किंवा कामात अधिक चुका करतात. संवादाच्या कमतरतेमुळे संघातील विश्वासदेखील कमी होतो.
३. टिमवर विश्वास न ठेवणे
काही नेते टीमवर पूर्ण विश्वास ठेवत नाहीत आणि सर्व निर्णय स्वतः घेण्याचा प्रयत्न करतात. यामुळे कर्मचारी स्वतःहून निर्णय घेण्यास संकोच करतात आणि जबाबदारी टाळू लागतात. अशा वातावरणात सर्जनशीलता आणि नवोपक्रम कमी होतो, कारण टीमला वाटते की त्यांचे मत महत्त्वाचे नाही.
४. अतिरिक्त नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न (Micromanagement)
काही नेते संघातील प्रत्येक गोष्ट स्वतःच्या देखरेखीखाली ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. याला ‘मायक्रो मॅनेजमेंट’ म्हणतात. अशा प्रकारच्या नियंत्रणामुळे कर्मचारी तणावाखाली येतात आणि त्यांच्या कामावर परिणाम होतो. स्वतंत्र निर्णय घेण्याची संधी न मिळाल्यामुळे संघातील सदस्यांचा आत्मविश्वासही कमी होतो.
५. प्रशंसेचा अभाव आणि फक्त चुका दाखवणे
नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तींनी आपल्या टीमच्या चांगल्या कामाची दखल घेतली पाहिजे. अनेकदा नेते फक्त चुका दाखवण्यावर भर देतात आणि टीमच्या प्रयत्नांचे कौतुक करत नाहीत. यामुळे कर्मचारी निरुत्साही होतात आणि त्यांच्या कार्यक्षमतेत घट होते. प्रशंसा आणि सकारात्मक प्रतिसादाने कर्मचारी अधिक आत्मविश्वासाने काम करतात.
६. स्पष्ट अपेक्षांचा अभाव
संघाच्या उद्दिष्टांविषयी आणि प्रत्येक सदस्याच्या जबाबदाऱ्या स्पष्टपणे ठरवणे आवश्यक आहे. जर नेत्याने संघाकडून नेमक्या कोणत्या गोष्टी अपेक्षित आहेत, हे सांगितले नाही तर संघाचा गोंधळ उडतो. प्रत्येकाला आपली जबाबदारी ठरवून दिल्यास संघ अधिक कार्यक्षमतेने काम करू शकतो.
७. भावनात्मक बुद्धिमत्तेचा अभाव
नेतृत्व करताना भावनात्मक बुद्धिमत्ता महत्त्वाची ठरते. एखाद्या कर्मचाऱ्याला समस्या असल्यास किंवा तो दबावाखाली असल्यास, नेता संवेदनशील असला पाहिजे. जर नेता फक्त निकालांवर लक्ष केंद्रित करत असेल आणि कर्मचारी कसे वाटत आहेत याची काळजी घेत नसेल, तर कार्यसंस्कृती बिघडते. यामुळे कर्मचारी नाराज होतात आणि त्यांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो.
८. जवाबदारी स्वीकारण्यास टाळाटाळ करणे
खरा नेता आपल्या चुकांची जबाबदारी घेतो. मात्र, काही नेते चुका झाल्यास ती इतरांवर ढकलण्याचा प्रयत्न करतात. यामुळे टीममध्ये नकारात्मकता वाढते आणि विश्वास कमी होतो. जर नेता स्वतःच्या निर्णयांसाठी जबाबदारी घेत नसेल, तर कर्मचारीही जबाबदारी घेण्यास तयार नसतात.
९. संघातील मतभेद योग्य पद्धतीने हाताळण्यात अपयश
कोणत्याही संघात मतभेद होणे नैसर्गिक आहे, पण चांगल्या नेत्याला हे मतभेद नियंत्रित करून सकारात्मक दिशेने वळवता आले पाहिजेत. जर मतभेदांकडे दुर्लक्ष केले किंवा त्यांना अधिक वाईट पद्धतीने हाताळले गेले, तर संघात तणाव वाढतो आणि सहकार्य कमी होते.
१०. स्वतःच्या सततच्या सुधारण्यावर भर न देणे
नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तींनी स्वतःही शिकण्याची आणि सुधारण्याची मानसिकता ठेवली पाहिजे. जर नेता नवीन गोष्टी शिकत नसेल किंवा आपल्या नेतृत्वशैलीत सुधारणा करत नसेल, तर तो संघाला आधुनिक स्पर्धेत पुढे घेऊन जाऊ शकत नाही. यामुळे संघ मागे पडतो आणि प्रेरणाहीन होतो.
नेतृत्व करताना या चुका टाळल्या तर टीम अधिक चांगल्या पद्धतीने कार्य करू शकते. एक चांगला नेता संवाद कौशल्य वाढवतो, टीमवर विश्वास ठेवतो, चांगल्या कार्याची प्रशंसा करतो आणि स्वतःही सुधारत राहतो. जर कोणताही नेता या चुका करत असेल, तर त्याने त्या ओळखून सुधारण्यासाठी प्रयत्न करायला हवेत. त्यामुळे संघाच्या कार्यक्षमतेत सुधारणा होईल आणि संघ अधिक सुसंघटित आणि यशस्वी बनेल.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.