स्वत्व गमावू नका, नाहीतर ते तुम्हाला कधीही सुखाने जगू देणार नाही.

प्रत्येक माणसाचं एक स्वत्व असतं—त्याची स्वतःची ओळख, विचारधारा, व्यक्तिमत्त्व, आणि आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन. पण अनेकदा आपण समाजाच्या अपेक्षा, जबाबदाऱ्या, आणि नात्यांमध्ये इतके गुंतून जातो की आपलं स्वतःचं स्वत्व हरवून बसतो. स्वत्व गमावल्याने आत्मसन्मान कमी होतो, मानसिक तणाव वाढतो, आणि दीर्घकालीन असमाधान निर्माण होतं.

मानसशास्त्रामध्ये यास “self-concept loss” म्हणतात. जर माणसाने स्वतःची ओळख हरवली, तर तो इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहत राहतो आणि त्यामुळे आत्मसन्मान, आत्मविश्वास आणि मानसिक स्थैर्य यावर परिणाम होतो. हा लेख याच मानसिकतेवर प्रकाश टाकतो आणि कशा प्रकारे आपण स्वतःचं स्वत्व टिकवू शकतो, हे समजून घेतो.

स्वत्व म्हणजे काय?

स्वत्व म्हणजे आपली स्वतःची ओळख—आपले विचार, आवडीनिवडी, तत्त्वज्ञान आणि निर्णय घेण्याची स्वतंत्र क्षमता. मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्स यांच्या मते, व्यक्तीची खरी ओळख म्हणजे त्याच्या स्वतःच्या जाणिवा, अनुभव आणि स्वतःबद्दल असलेले आत्मचिंतन. जर एखादी व्यक्ती आपल्या मूळ ओळखीपासून दूर गेली, तर ती समाजाच्या अपेक्षांमध्ये अडकून पडते आणि स्वतःचं स्वत्व गमावते.

डॉ. डोनाल्ड विनिकॉट यांच्या “True Self vs. False Self” या संकल्पनेनुसार, जर एखादी व्यक्ती बाहेरून समाजाच्या अपेक्षांनुसार वागत असेल पण आतून खऱ्या भावना दडवत असेल, तर ती “False Self” निर्माण करते. अशा वेळी त्या व्यक्तीला मानसिक तणाव, असमाधान आणि दडपण जाणवू शकतं.

स्वत्व हरवण्याची कारणे

१. समाजाच्या अपेक्षांमध्ये अडकणे
आपण अनेकदा समाज, कुटुंब आणि मित्रपरिवाराच्या अपेक्षांना पूर्ण करण्यासाठी स्वतःची खरी ओळख विसरतो. “लोक काय म्हणतील?” या भीतीपोटी स्वतःच्या इच्छांना बाजूला ठेवतो.

२. स्वाभिमानाची कमतरता
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचा आत्मसन्मान कमी असतो, तेव्हा ती इतरांच्या मतांवर अधिक अवलंबून राहते. त्यामुळे स्वतःच्या निर्णयांवर विश्वास ठेवण्याची क्षमता कमी होते.

३. सतत दुसऱ्यांना खुश करण्याची प्रवृत्ती (People-pleasing)
काही लोक इतरांना सतत आनंदी ठेवण्याच्या प्रयत्नात स्वतःला विसरून जातात. दीर्घकाळ असे वागल्याने ते स्वतःच्या मूलभूत गरजा ओळखत नाहीत आणि मानसिक तणाव वाढतो.

४. अपयशाची भीती आणि स्व-शंका
“आपण योग्य आहोत का?” “आपल्या निर्णयाने कुणाला त्रास होईल का?” अशा शंकांमुळे लोक स्वतःचे निर्णय घेण्यास घाबरतात आणि पर्यायाने इतरांच्या इच्छेनुसार जगतात.

५. नातेसंबंधांमधील गमावलेलं स्वत्व
काही लोक वैवाहिक किंवा कौटुंबिक नातेसंबंधात इतके गुंतून जातात की ते आपले व्यक्तिमत्त्वच बदलून टाकतात. आपली मतं, आवडी-निवडी, आणि आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलून फक्त समोरील व्यक्तीला खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करतात.

स्वत्व हरवण्याचे मानसिक परिणाम

१. मानसिक अस्थिरता आणि नैराश्य
स्वतःच्या ओळखीपासून दूर गेल्याने मानसिक असंतुलन निर्माण होऊ शकतं. मानसशास्त्रानुसार, जर एखाद्या व्यक्तीला स्वतःला व्यक्त करता आलं नाही, तर ती अंतर्गत तणावाने ग्रासलेली राहते.

२. आत्मसन्मान कमी होतो
स्वतःच्या ओळखीवर विश्वास नसल्यामुळे व्यक्ती इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहते. त्यामुळे निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते आणि आत्मसन्मान खालावतो.

३. कायम असमाधानाची भावना
स्वतःच्या स्वभावाविरोधात वागत राहिल्यास, आयुष्यात एक प्रकारची पोकळी निर्माण होते. या असमाधानामुळे दीर्घकालीन तणाव आणि चिडचिड निर्माण होते.

४. इतरांवर अवलंबून राहण्याची सवय
स्वतःचं स्वत्व हरवल्यास, व्यक्तीला स्वतःच्या निर्णयांवर विश्वास राहात नाही आणि ती इतरांवर अवलंबून राहू लागते. यामुळे आत्मनिर्भरता कमी होते आणि व्यक्तीच्या आत्मविकासास अडथळा निर्माण होतो.

स्वत्व जपण्यासाठी काय करावे?

१. स्वतःच्या भावनांना महत्त्व द्या
आपण काय विचार करतो, कसं वाटतं, याकडे दुर्लक्ष करू नका. स्वतःच्या भावनांचा आदर करा आणि त्या समजून घ्या.

२. “हो” आणि “नाही” म्हणायला शिका
इतरांना खुश करण्याच्या प्रयत्नात स्वतःच्या गरजा नाकारू नका. गरज असेल तेव्हा ठाम “नाही” म्हणायला शिका.

३. स्व-परिक्षण करा (Self-reflection)
दररोज काही वेळ स्वतःसाठी काढा आणि स्वतःला प्रश्न विचारा—मी कोण आहे? मला आयुष्यात खरंच काय हवंय? मी कोणासाठी आणि का जगतोय?

४. तुमच्या मूल्यांवर ठाम राहा
स्वतःच्या तत्त्वांशी तडजोड करू नका. जर एखादं कार्य तुमच्या नैतिकतेच्या विरोधात असेल, तर ते करू नका.

५. आत्मविश्वास वाढवा
स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवा. नवीन कौशल्य शिकण्याचा प्रयत्न करा, स्वतःला सतत सुधारत राहा.

६. नकारात्मक नात्यांपासून दूर राहा
जर कोणी तुमच्या स्वत्वावर आघात करत असेल, तर त्या व्यक्तींपासून योग्य अंतर ठेवा. मानसिक आरोग्यासाठी हे आवश्यक आहे.

७. स्वतःला व्यक्त करा
चित्रकला, लेखन, संगीत किंवा कोणत्याही माध्यमातून स्वतःला व्यक्त करा. यामुळे आत्मभान टिकून राहते आणि मानसिक समाधान मिळते.

स्वत्व म्हणजे आपल्या अस्तित्वाचा गाभा आहे. ते गमावल्यास आयुष्याचा आनंद कमी होतो, असमाधान वाढतं आणि आपली ओळख हरवते. मानसशास्त्र सांगते की मानसिक आरोग्य टिकवायचं असेल, तर स्वतःचं स्वत्व जपणं आवश्यक आहे. स्वतःला ओळखा, स्वतःच्या भावनांचा आदर करा, आणि तुमच्या जीवनाचे नियंत्रण स्वतःच्या हातात ठेवा.

स्वतःला विसरू नका, नाहीतर जग तुम्हाला विसरायला भाग पाडेल!

धन्यवाद!

---