अति विचारांनी माणूस थकला की सुस्ती येऊन एका जागी नुसता पडून राहतो.

आपण रोजच्या आयुष्यात बऱ्याच गोष्टींचा विचार करतो. काही विचार तात्पुरते असतात, तर काही खोलवर रुजतात आणि आपल्या मनावर सतत परिणाम करतात. काही वेळा हा विचार करण्याचा प्रवास इतका वाढतो की मेंदू थकतो, आणि त्याचा परिणाम शरीरावरही होतो. यामुळे सुस्ती, थकवा, उदासीनता आणि निष्क्रियता जाणवू लागते.

अति विचार म्हणजे काय?

अति विचार म्हणजे एखाद्या गोष्टीबद्दल सतत विचार करत राहणे, त्यावर नव्याने विचार करत राहणे आणि तोडगे शोधण्याचा अथक प्रयत्न करणे. काही वेळा हा विचार सकारात्मक असतो, पण अनेकदा तो काळजी, भीती किंवा तणावामुळे होत असतो.

अति विचारांचे मानसिक परिणाम

जेव्हा माणूस सतत विचार करतो, तेव्हा त्याचा मेंदू अत्यंत सक्रिय राहतो. पण हा विचार निरंतर सुरू राहिल्यास मेंदूला विश्रांती मिळत नाही, आणि तो थकतो. याचा परिणाम पुढील प्रकारे होतो

1. तणाव आणि चिंता वाढते – सतत विचार केल्याने मन अस्वस्थ राहते आणि चिंता वाढते.
2. नकारात्मक विचारांची सवय लागते – सतत काळजी करत राहिल्यामुळे नकारात्मकता मनात घर करते.
3. निर्णयक्षमता कमी होते – अति विचारामुळे मेंदू गोंधळलेला राहतो आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते.
4. एकाग्रता कमी होते – मेंदू थकल्यामुळे लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते.
5. स्मरणशक्तीवर परिणाम होतो – अति विचार केल्याने स्मरणशक्ती कमजोर होऊ शकते.

शारीरिक परिणाम

मेंदू थकला की शरीरावरही परिणाम होतो. काही ठराविक हार्मोन्स आणि न्यूरोट्रान्समिटर्स मेंदूमधून स्रवले जातात, त्याचा परिणाम शरीरावर पुढील प्रकारे होतो –

1. शारीरिक थकवा जाणवतो – ऊर्जा कमी वाटते आणि उत्साह राहत नाही.
2. झोपेच्या समस्या निर्माण होतात – मेंदू सतत विचार करत राहिल्यास झोप लागत नाही, आणि त्यामुळे अधिक सुस्ती जाणवते.
3. डोकेदुखी आणि स्नायूंच्या तक्रारी वाढतात – तणावामुळे स्नायू ताठर होतात, आणि डोकेदुखी सुरू होते.
4. पचनावर परिणाम होतो – अति विचारांमुळे पचनसंस्था बिघडते, भूक कमी होते किंवा अपचनाचा त्रास होतो.

सुस्ती का येते?

अति विचार केल्याने मेंदूला अतिशय जास्त प्रमाणात ऊर्जा लागते. त्यासाठी ‘ग्लुकोज’ आणि इतर आवश्यक घटक वापरले जातात. मेंदूला पुरेसा ऊर्जेचा पुरवठा न मिळाल्यास तो निष्क्रिय होण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणूनच अति विचार केल्यानंतर सुस्ती येते, आणि माणूस काहीही न करता एका जागी पडून राहतो.

अति विचारांचा मेंदूवर कसा परिणाम होतो?

मेंदूमध्ये दोन मुख्य भाग यासाठी जबाबदार असतात –

1. अमिगडाला (Amygdala) – हा भाग भावना आणि भीती नियंत्रित करतो. अति विचारांमुळे अमिगडाला अति सक्रिय होतो, त्यामुळे चिंता आणि तणाव वाढतो.
2. प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स (Prefrontal Cortex) – हा भाग निर्णय घेण्यास मदत करतो. अति विचारांमुळे त्याची कार्यक्षमता कमी होते, आणि माणूस गोंधळलेला वाटतो.

अति विचारांची कारणे

1. भूतकाळातील वाईट अनुभव – काही लोक जुने प्रसंग सतत आठवत राहतात आणि त्यावर विचार करतात.
2. भविष्यातील भीती – काही लोक भविष्यात काय होईल याची सतत काळजी करतात.
3. परिपूर्णतेची (Perfectionism) सवय – काही लोक प्रत्येक गोष्ट अचूक आणि परिपूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात, त्यामुळे ते सतत विचार करत राहतात.
4. स्वतःविषयी नकारात्मक विचार – कमी आत्मविश्वास आणि स्वतःला कमी लेखणे यामुळे सतत नकारात्मक विचार येतात.

अति विचार थांबवण्यासाठी उपाय

1. मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यानधारणा (Meditation)

ध्यान केल्याने मेंदूला विश्रांती मिळते आणि विचारांचा गोंधळ कमी होतो. नियमित ध्यानधारणा केल्यास अति विचारांची सवय कमी होते.

2. वर्तमानकाळावर लक्ष केंद्रित करा (Mindfulness)

भूतकाळ किंवा भविष्याचा विचार करण्याऐवजी आत्ताच्या क्षणावर लक्ष केंद्रित करा. यामुळे अनावश्यक विचार कमी होतात.

3. सर्जनशील गोष्टी करा

चित्रकला, संगीत, लेखन किंवा हस्तकला यासारख्या सर्जनशील गोष्टी केल्यास मेंदू सकारात्मकतेकडे वळतो, आणि अति विचार कमी होतात.

4. शारीरिक व्यायाम करा

व्यायाम केल्याने मेंदूमध्ये ‘एंडॉर्फिन’ हे आनंदी करणारे हार्मोन स्रवते, त्यामुळे तणाव आणि अति विचार कमी होतात.

5. पुरेशी झोप घ्या

7-8 तासांची चांगली झोप मेंदूच्या कार्यक्षमतेसाठी आवश्यक आहे. पुरेशी झोप घेतल्याने मन आणि शरीर दोन्ही ताजेतवाने राहतात.

6. स्वतःशी संवाद साधा

आपण कोणत्या गोष्टीचा अति विचार करतोय, याचा विचार करा. स्वतःला प्रश्न विचारा – “हा विचार माझ्यासाठी उपयोगी आहे का?” “यामुळे माझे काही भले होणार आहे का?” असे प्रश्न विचारल्यास अनावश्यक विचार दूर होतात.

7. काहीतरी नवीन शिका

नवीन कौशल्य शिकल्याने मेंदू नवीन गोष्टींकडे वळतो, आणि जुन्या नकारात्मक विचारांपासून लक्ष उडते.

8. प्रकृतीत वेळ घालवा

निसर्गात वेळ घालवल्यास मन प्रसन्न होते, आणि अति विचारांचे चक्र थांबण्यास मदत होते.

9. काही गोष्टी सोडून द्या

प्रत्येक गोष्टीचा विचार करणे आवश्यक नसते. काही गोष्टी अशा असतात ज्या आपल्या हातात नसतात, अशा गोष्टी सोडून द्यायला शिकले पाहिजे.

10. मदत घ्या

जर अति विचारांमुळे गंभीर समस्या जाणवत असतील, तर मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्या. कधी कधी व्यावसायिक मार्गदर्शन आवश्यक असते.

अति विचार करणे हा मेंदूचा एक नैसर्गिक प्रवृत्ती असली, तरी त्याचा अतिरेक झाल्यास मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे अति विचारांना वेळेवर ओळखून त्यावर उपाय करणे आवश्यक आहे. ध्यान, व्यायाम, सकारात्मक विचारसरणी आणि योग्य दिनचर्या यामुळे अति विचारांचे दुष्परिणाम टाळता येतात. मन शांत ठेवण्यावर आणि वर्तमानकाळात जगण्यावर भर दिल्यास अति विचारांचे दुष्परिणाम कमी करता येतील आणि मन अधिक आनंदी राहील.

धन्यवाद!

---