आपल्या आयुष्यात अनेकदा असे प्रसंग येतात जेव्हा आपण एखाद्या व्यक्तीकडून अपेक्षा ठेवतो, आणि त्या व्यक्तीच्या कृतीमुळे आपल्याला फसवल्यासारखं वाटतं. आपल्याला दुःख होतं, राग येतो, आणि कधी कधी आपण त्या अनुभवांच्या आधारावर स्वतःलाच दोष देऊ लागतो. मात्र, मानसशास्त्र सांगतं की या नकारात्मक अनुभवांमधून आपल्याला एक सकारात्मक दृष्टिकोन शोधायला शिकायला हवं.
फसवणुकीमागचं मानसशास्त्र
मानसशास्त्राच्या अभ्यासानुसार, एखादी व्यक्ती आपल्याला फसवल्याचं जाणवतं तेव्हा आपण त्या व्यक्तीकडून खूप अपेक्षा ठेवलेल्या असतात. “अपेक्षा = दु:खाचं मूळ” ही संकल्पना याच परिस्थितीत लागू होते. दुसऱ्यांकडून अधिक अपेक्षा ठेवणं हे आपल्या मनाच्या अस्थिरतेला कारणीभूत ठरू शकतं. जेंव्हा त्या अपेक्षा पूर्ण होत नाहीत, तेव्हा नैराश्य, फसवणूक झाल्याची भावना, आणि स्वतःविषयी नकारात्मक विचार मनात येऊ लागतात.
ज्येष्ठ मानसशास्त्रज्ञ डॉ. एलिझाबेथ कुबलर-रॉस यांच्या संशोधनानुसार, नकारात्मक अनुभवांवर प्रक्रिया करताना मानवी मन पाच टप्प्यांतून जातं:
- इन्कार (Denial): “हे माझ्यासोबत कसं घडलं?” असा विचार केला जातो.
- राग (Anger): “त्या व्यक्तीने असं का केलं?” असा संताप व्यक्त होतो.
- तडजोड (Bargaining): “जर असं झालं नसतं तर…” असे विचार येतात.
- नैराश्य (Depression): “मी फसवला गेलो, मी कधीच चांगला निर्णय घेऊ शकत नाही.”
- स्वीकार (Acceptance): “तो अनुभव माझ्या शिक्षणाचा भाग होता.”
फसवणुकीतून शिकण्याचं महत्त्व
नकारात्मक अनुभवांवर सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवणं हे सहज शक्य नसतं. परंतु, मानसशास्त्रीयदृष्ट्या विचार केल्यास, अशा घटनांमधून मिळालेला शिक्षणाचा दृष्टिकोन आपलं मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.
डॉ. मार्टिन सेलिगमन यांनी मांडलेली ‘पॉझिटिव्ह सायकोलॉजी’ ही संकल्पना सांगते की, “आपल्या नकारात्मक अनुभवांना सकारात्मक पद्धतीने समजून घेणं हीच जीवनाच्या यशाची गुरुकिल्ली आहे.”
त्यांच्या संशोधनानुसार:
- नकारात्मक अनुभव आपल्याला अधिक जबाबदार होण्यास शिकवतात.
- अशा प्रसंगांतून आपल्याला चांगल्या निर्णयक्षमता विकसित करता येते.
- स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवण्यास मदत होते.
त्यांनी फसवलं असं का वाटतं?
फसवणूक ही फक्त आर्थिक किंवा शारीरिकच नसते; ती भावनिकही असते. भावनिक फसवणुकीच्या भावना तयार होण्याची कारणं:
- अधिक अपेक्षा: एखाद्या व्यक्तीकडून अपेक्षित वर्तन न मिळाल्यास फसवणुकीची भावना निर्माण होते.
- विश्वासाचा भंग: विश्वास ठेवलेल्या व्यक्तीने दिलेल्या आश्वासनांचं पालन न करणं.
- स्वतःला दिलेला दोष: “मीच मूर्ख आहे, मीच चुकीचा निर्णय घेतला,” अशा विचारांमुळे फसवणूक मोठी वाटू लागते.
फसवणूक ते शिक्षण: मनोवृत्ती बदलण्याची प्रक्रिया
1. भावना स्वीकारा:
मानसशास्त्र सांगतं की, एखाद्या नकारात्मक घटनेचा नकार करण्याऐवजी, त्या भावना स्वीकारल्यास त्या सोडून देणं सोपं जातं. “माझ्या भावना योग्य आहेत,” असं म्हणणं महत्त्वाचं आहे.
2. परिप्रेक्ष्य बदलवा:
ज्या व्यक्तीने आपल्याला फसवलं, तिच्या कृतींमागील हेतू समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. कदाचित ती व्यक्तीही त्यावेळी कठीण परिस्थितीत होती. यामुळे मन शांत राहतं.
3. स्वतःला प्रश्न विचारा:
“या अनुभवातून मी काय शिकू शकतो?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा. ही शिकवण भविष्यातील चुका टाळण्यास मदत करेल.
4. मन:स्वास्थ्याचा सराव:
ध्यानधारणा, सकारात्मक विचार, आणि व्यायाम यामुळे मन शांत राहण्यास मदत होते.
5. क्षमाशीलता जोपासा:
ज्यांनी तुम्हाला फसवलं, त्यांना क्षमा करण्याचा प्रयत्न करा. हे केवळ त्यांच्यासाठी नसून तुमचं मानसिक स्वास्थ्य सुधारण्यासाठी उपयुक्त ठरतं.
कसोटीच्या क्षणांना शक्तीत रूपांतरित करणारे अनुभव
डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल यांच्या “मॅन’स सर्च फॉर मीनिंग” या पुस्तकात त्यांनी सांगितलं की, संकटांचा सामना करताना त्या अनुभवांमधून अर्थ शोधण्याची क्षमता विकसित करणं महत्त्वाचं आहे.
उदाहरणार्थ:
- तुम्हाला एखाद्या मित्राने फसवलं असेल, तर याचा अर्थ तुम्ही तुमच्या मित्रांची निवड अधिक काळजीपूर्वक करायला शिकता.
- एखाद्या व्यावसायिक भागीदाराने फसवलं असेल, तर तुम्ही व्यावसायिक करारांबद्दल अधिक सावध राहता.
व्यवहारात सकारात्मक दृष्टिकोन कसा ठेवायचा?
- स्वतःला वेळ द्या: एखाद्या अनुभवातून सावरण्यासाठी स्वतःला पुरेसा वेळ द्या.
- स्वतःवर विश्वास ठेवा: “मी या अनुभवातून शिकून अधिक सक्षम होईन,” हा विचार मनात ठेवा.
- मार्गदर्शक शोधा: ज्यांनी अशाच प्रसंगांना सामोरं जाऊन यश मिळवलंय, अशा लोकांकडून प्रेरणा घ्या.
- लक्ष वर्तमानावर केंद्रित करा: भूतकाळाच्या वेदना मनात धरून वर्तमानाचा आनंद घालवू नका.
शिकण्याची प्रक्रिया आयुष्यभराची असते
“त्यांनी फसवलं” असं म्हणताना आपण त्या अनुभवावर कायमचा शिक्का मारतो. मात्र, “त्यांनी शिकवलं” असं म्हणाल्यास, आपण त्या अनुभवाला मूल्य देतो.
जीवन हे एका मोठ्या शाळेसारखं आहे. प्रत्येक अनुभव, तो चांगला असो वा वाईट, आपल्याला काही ना काही शिकवतो.
- फसवणुकीचा अनुभव आपल्याला नवी कौशल्यं शिकण्याची प्रेरणा देतो.
- अशा प्रसंगांमुळे आपण अधिक संवेदनशील व सावधगिरी बाळगणारे बनतो.
एका गुरूंनी त्यांच्या शिष्याला शिकवण्यासाठी एक प्रसंग रचला. शिष्याला दुसऱ्या व्यक्तीकडून फसवण्याचा अनुभव दिला गेला. शिष्याने रागाने विचारलं, “हे का घडलं?” गुरूंनी उत्तर दिलं, “जर तुला फसवणूक झाली, तर त्यातून तू फक्त दुःखच घेणार का? की त्यातून शिकून पुढे जाणार?”
हा प्रसंग दाखवतो की, जीवनातील प्रत्येक अनुभव आपल्याला पुढे नेण्यासाठी असतो.
“त्यांनी फसवलं असं म्हणण्यापेक्षा, त्यांनी शिकवलं असं म्हणून पुढे चालत राहा,” हा दृष्टिकोन केवळ मानसिक आरोग्यासाठीच नव्हे, तर आपल्या एकूण जीवनासाठीही फायदेशीर ठरतो. प्रत्येक अनुभव आपल्याला एक नवी शिकवण देतो, ज्यामुळे आपण अधिक मजबूत, आत्मविश्वासपूर्ण, आणि यशस्वी होऊ शकतो.
तुमच्या आयुष्यात घडलेल्या नकारात्मक अनुभवांकडे सकारात्मकतेने पाहायला शिकूया आणि “मी शिकतोय, मी वाढतोय” हा मंत्र मनात ठेवूया.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.