आंघोळ ही आपल्या दैनंदिन जीवनातील महत्त्वाची क्रिया आहे, जी केवळ शारीरिक स्वच्छतेसाठीच नाही तर मानसिक आरोग्यासाठीही महत्त्वाची आहे. आंघोळ करताना आपण थंड पाणी वापरावे की गरम पाणी, हा नेहमीच चर्चेचा विषय राहिला आहे. दोन्ही प्रकारांच्या आंघोळीचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर वेगवेगळे परिणाम होतात. या लेखात आपण थंड पाण्याने आणि गरम पाण्याने होणाऱ्या मानसिक परिणामांचा शोध घेऊया, तसेच शास्त्रीय संशोधनाचा आधार घेत दोन्ही प्रकारांची तुलना करूया.
थंड पाण्याने आंघोळ: मानसिक आरोग्यावर होणारे परिणाम
थंड पाण्याने आंघोळ केल्यावर शरीर आणि मनावर ताजेतवाने होण्याचा परिणाम होतो. खालील काही मुद्द्यांवरून आपण थंड पाण्याने आंघोळीचे फायदे समजून घेऊ शकतो:
१. तणाव कमी होतो
थंड पाणी तणाव हार्मोन्स, म्हणजेच कॉर्टिसॉलचे प्रमाण कमी करण्यास मदत करते. २०१८ साली Medical Hypotheses या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनानुसार, थंड पाण्याचा उपयोग न्यूरोट्रांसमीटर वाढवण्यासाठी होतो, ज्यामुळे मन शांत राहते आणि चिंता कमी होते.
२. डोपामाइनच्या पातळीत वाढ
थंड पाण्याने शरीरावर एक प्रकारचा हलका धक्का बसतो, ज्यामुळे डोपामाइनचे प्रमाण वाढते. डोपामाइन हा मेंदूत तयार होणारा रसायन आहे, जो आनंद आणि उत्साहाच्या भावना निर्माण करतो. त्यामुळे थंड पाण्याने आंघोळ केल्यावर आपल्याला ऊर्जा मिळते आणि मन आनंदी होते.
३. उदासीनतेवर उपाय
थंड पाण्याने आंघोळ ही नैसर्गिकरित्या उदासीनतेवर उपचार करू शकते. संशोधनानुसार, थंड पाण्यामुळे मेंदूत एक सकारात्मक प्रभाव निर्माण होतो, ज्यामुळे मनावरील भार कमी होतो. काही संशोधकांनी असेही म्हटले आहे की थंड पाण्याने शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढते, ज्यामुळे मानसिक आरोग्य सुधारते.
४. माइंडफुलनेस वाढते
थंड पाण्याने आंघोळ करताना आपल्याला अचानक येणाऱ्या थंडपणाचा अनुभव होतो. त्यामुळे आपण वर्तमान क्षणावर लक्ष केंद्रित करू शकतो. हे माइंडफुलनेस तंत्राशी जोडलेले आहे, ज्यामुळे मन शांत राहते आणि तणाव कमी होतो.
गरम पाण्याने आंघोळ: मानसिक आरोग्यावर होणारे परिणाम
गरम पाणी मानसिक आरोग्यासाठी शांतता आणि आराम देणारे आहे. पुढील मुद्द्यांवरून गरम पाण्याने आंघोळीचे फायदे समजून घेऊया:
१. मनावर शांत परिणाम
गरम पाण्याने शरीरातील स्नायू सैल होतात, ज्यामुळे मनावर शांत परिणाम होतो. Journal of Applied Physiology मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासानुसार, गरम पाण्याने रक्ताभिसरण सुधारते, ज्यामुळे शरीर आणि मन या दोन्ही ठिकाणी आराम मिळतो.
२. झोप सुधारते
गरम पाण्याने आंघोळ केल्याने शरीराचे तापमान हळूहळू कमी होऊ लागते, ज्यामुळे झोपेच्या हार्मोन्सचा स्राव वाढतो. रात्री झोपायच्या आधी गरम पाण्याने आंघोळ केल्याने चांगली झोप लागते आणि मानसिक ताजेतवानेपणा जाणवतो.
३. स्नायूंचा ताण कमी होतो
दिवसभर काम केल्यानंतर शरीरात झालेला ताण कमी करण्यासाठी गरम पाण्याने आंघोळ उपयुक्त ठरते. यामुळे फिजिकल रिलॅक्सेशनसह मानसिक रिलॅक्सेशन मिळते, ज्यामुळे आपल्याला आरामशीर वाटते.
४. तणावाचे निवारण
गरम पाणी शरीरातील रक्तप्रवाह वाढवते आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा सुधारतो. यामुळे शरीरातील तणाव कमी होतो आणि मनावर सकारात्मक परिणाम होतो.
शास्त्रीय दृष्टीकोन: थंड की गरम?
थंड पाण्याचे वैज्ञानिक आधार
थंड पाण्याचे मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम असल्याचे अनेक शास्त्रीय अभ्यास सिद्ध करतात. थंड पाण्याचा उपयोग हायड्रोथेरपीमध्ये केला जातो, ज्यामुळे मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्या, जसे की चिंता आणि डिप्रेशन, कमी होण्यास मदत होते.
गरम पाण्याचे वैज्ञानिक आधार
गरम पाणी मेंदूमध्ये ऑक्सिटोसिन हा “हॅपी हार्मोन” वाढवते. त्यामुळे लोकांना मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर वाटते. National Sleep Foundation च्या संशोधनानुसार, गरम पाण्याने आंघोळ केल्यावर झोपेचा दर्जा सुधारतो, जो मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
कोणते पाणी निवडावे?
आपल्या शरीर आणि मनाच्या गरजेनुसार आपण पाण्याचा प्रकार निवडला पाहिजे.
थंड पाण्याचा उपयोग करा:
सकाळी ऊर्जा वाढवण्यासाठी
तणाव कमी करण्यासाठी
माइंडफुलनेस अनुभवण्यासाठी
गरम पाण्याचा उपयोग करा:
रात्री शांत झोपेसाठी
स्नायूंचा ताण कमी करण्यासाठी
तणावग्रस्त दिवसा नंतर आराम मिळवण्यासाठी
थंड आणि गरम पाणी एकत्र: कॉन्ट्रास्ट बाथ थेरपी
थंड आणि गरम पाण्याचा एकत्रित उपयोग म्हणजे कॉन्ट्रास्ट बाथ थेरपी. ही पद्धत शरीर आणि मन दोघांसाठी फायदेशीर आहे. यात आलटून-पालटून गरम आणि थंड पाण्याचा वापर केला जातो, ज्यामुळे रक्ताभिसरण सुधारते, स्नायू सैल होतात आणि मनावर सकारात्मक परिणाम होतो.
थंड आणि गरम पाणी या दोन्ही प्रकारांनी मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो. आपल्याला हवे तसे पाणी निवडणे ही व्यक्तिगत गरज आहे. दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळेत आणि मनःस्थितीनुसार आपण याचा उपयोग करू शकतो. मानसिक आरोग्यासाठी योग्य प्रकारची आंघोळ ही केवळ शारीरिक स्वच्छतेची बाब नसून मनाच्या ताजेतवानेपणासाठी महत्त्वाचा भाग ठरते.
तुम्हाला कोणत्या प्रकारची आंघोळ आवडत आहे याचा शोध घ्या आणि आपल्या मानसिक आरोग्याचा आनंद घ्या!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.