नवीन वर्ष येते तेव्हा आपल्या मनात आशा, अपेक्षा आणि नवीन संधींचा विचार उगम पावतो. अनेक जण नवीन वर्षाला “नवीन सुरुवात” मानतात आणि त्यानुसार नवीन संकल्प करतात. हे संकल्प आरोग्य, करिअर, वैयक्तिक जीवन, नातेसंबंध, किंवा इतर कोणत्याही क्षेत्रात असू शकतात. परंतु या सर्वांच्या पलीकडे एक अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे जो अनेकदा दुर्लक्षित राहतो: मानसिक आरोग्य.
मानसिक आरोग्य म्हणजे फक्त मानसिक आजारांपासून दूर राहणे नव्हे, तर ते आपले भावनिक, मानसिक, आणि सामाजिक स्वास्थ्य टिकवून ठेवण्याबद्दल आहे. नवीन वर्षाच्या संकल्पांमध्ये मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देणे आपल्याला दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सकारात्मक बदलांसाठी मदत करू शकते.
नवीन वर्ष आणि मानसिक आरोग्याचे महत्त्व
नवीन वर्षाचे दिवस बहुतेकांसाठी प्रेरणादायक असतात. आपल्या दैनंदिन जीवनातील ताणतणाव, अडचणी, आणि चिंता यांपासून थोडा विराम घेऊन नवीन गोष्टी करण्याचा विचार मनात येतो. परंतु हा कालावधी काही लोकांसाठी ताण वाढवणारा देखील ठरतो. “मी मागच्या वर्षी काहीच साध्य करू शकलो नाही,” किंवा “यावेळेसही मी अपयशी ठरेन,” अशा नकारात्मक विचारांमुळे मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो. म्हणूनच नवीन वर्षाचा आरंभ मानसिक स्वास्थ्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.
मानसिक आरोग्य जपण्यासाठी संशोधनातील दृष्टिकोन
अनेक मानसशास्त्रीय संशोधनांनी मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी काही विशिष्ट उपाय सुचवले आहेत. नवीन वर्षाच्या पार्श्वभूमीवर खालील तत्त्वे उपयुक्त ठरू शकतात:
१. ध्यान (Mindfulness) आणि वर्तमान काळाचे महत्त्व
ध्यान हे मानसिक आरोग्यासाठी प्रभावी साधन मानले जाते. 2020 मधील एका संशोधनात असे आढळले की नियमित ध्यान केल्याने ताण कमी होतो, चिंता आणि नैराश्याचा सामना करता येतो, तसेच सकारात्मक भावना वाढतात. नवीन वर्षात ध्यानाचा समावेश केल्याने आपल्याला शांत आणि केंद्रित राहायला मदत होते.
२. यथार्थवादी संकल्प करणे
अनेकदा लोक खूप मोठे संकल्प करतात, जे प्रत्यक्षात पूर्ण करणे कठीण होते. अशावेळी अपयशाचे भाव निर्माण होतात. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, SMART (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound) तत्त्वांचा वापर करून संकल्प करणे अधिक परिणामकारक ठरते. उदाहरणार्थ, “मी दररोज व्यायाम करणार” असे मोठे लक्ष्य ठेवण्याऐवजी, “मी आठवड्यातून तीन वेळा 30 मिनिटांचा व्यायाम करणार,” असे ठरवल्यास ते साध्य करणे सोपे होते.
३. सकारात्मक मनोवृत्तीचा स्वीकार
सकारात्मक विचारसरणी मानसिक आरोग्यासाठी अत्यावश्यक आहे. 2018 मधील एका संशोधनात असे दिसून आले की ज्यांचे सकारात्मक दृष्टिकोन असतो, ते ताणतणावाच्या परिस्थितीला चांगल्या प्रकारे हाताळू शकतात. नवीन वर्षाच्या सुरुवातीला स्वतःच्या आयुष्यातील चांगल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करणे सकारात्मकता निर्माण करण्यास मदत करते.
४. सामाजिक संबंधांचे महत्त्व
सामाजिक आधारव्यवस्था मानसिक स्वास्थ्यासाठी अपरिहार्य आहे. कुटुंब, मित्र, किंवा इतर जवळच्या व्यक्तींशी संवाद साधल्याने मानसिक आरोग्य सुधारते. 2015 मधील एका संशोधनाने दाखवले की मजबूत सामाजिक संबंध असलेले लोक नैराश्य आणि एकाकीपणापासून दूर राहतात. नवीन वर्षाच्या निमित्ताने जुन्या संबंधांना नव्याने बळकटी देणे हे आरोग्यदायी ठरते.
५. ताणतणाव व्यवस्थापनाचे कौशल्य
ताणतणाव हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग आहे, परंतु त्याचा मानसिक आरोग्यावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. 2021 मधील संशोधनाने सिद्ध केले की ताणतणाव व्यवस्थापनाचे तंत्र (जसे की श्वसन तंत्र, ध्यान, किंवा नियमित व्यायाम) आत्मविश्वास वाढवतो आणि चिंतामुक्त जीवन जगण्यास मदत करतो.
नवीन वर्षात मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी उपयुक्त सवयी
१. लेखनाची सवय लावा: दररोज किंवा आठवड्यातून एकदा जरी स्वतःच्या भावनांचा आलेख लिहिला, तरी त्याचा सकारात्मक परिणाम होतो.
२. आभार व्यक्त करण्याचा सराव: दररोज तीन गोष्टी लिहा ज्याबद्दल तुम्ही कृतज्ञ आहात. हे मनःशांतीसाठी उपयुक्त ठरते.
३. नियमित शारीरिक व्यायाम: मानसिक आरोग्यासाठी शारीरिक व्यायाम महत्त्वाचा आहे. तो ताणतणाव कमी करतो आणि मूड सुधारतो.
४. तंत्रज्ञानाचा मर्यादित वापर: सोशल मीडियावर जास्त वेळ घालवणे मानसिक ताण वाढवू शकते. तंत्रज्ञानाचा संतुलित वापर करा.
५. पुरेशी झोप: चांगल्या झोपेचा मानसिक आरोग्यावर थेट परिणाम होतो. दररोज 7-8 तासांची झोप घ्या.
मानसिक आरोग्यासाठी कुटुंब आणि समाजाची भूमिका
मानसिक आरोग्य फक्त वैयक्तिक पातळीवर मर्यादित नसते; ते कुटुंब आणि समाजाशीही जोडलेले आहे. कुटुंबातील सदस्यांनी एकमेकांशी संवाद साधला, सहकार्य केले, आणि मानसिक आरोग्यासाठी सकारात्मक वातावरण निर्माण केले, तर मानसिक स्वास्थ्य सुधारण्यास मदत होते.
समाजातील मानसिक आरोग्याबद्दल जागरूकता वाढवणे, मानसिक आजारांविषयी असलेल्या चुकीच्या धारणा दूर करणे, आणि मानसिक आरोग्यासाठी योग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेण्याचे महत्त्व पटवून देणे आवश्यक आहे.
नवीन वर्ष हे फक्त कालगणनेतील बदल नसून मानसिक आरोग्यासाठी नवी सुरुवात करण्याची संधी आहे. नवीन सवयी लावून, सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून, आणि सामाजिक संबंध बळकट करून आपण आपल्या मानसिक स्वास्थ्यासाठी एक पाऊल पुढे टाकू शकतो. त्यामुळे या नवीन वर्षात मानसिक आरोग्याला प्राधान्य द्या आणि आपल्या जीवनात आनंद, समाधान, आणि स्थिरता आणा.
“तुमच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे म्हणजेच स्वतःला दिलेली सर्वांत मौल्यवान भेट आहे.”
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.