मनुष्य जीवनात यशस्वी होण्यासाठी प्रोत्साहन अत्यंत महत्त्वाचे असते. मात्र, मोठ्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचण्यासाठी छोटे छोटे टप्पे ठरवणे ही एक प्रभावी पद्धत आहे. मानसशास्त्राच्या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, लहान उद्दिष्टे साध्य केल्यावर मिळणारे समाधान मोठ्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचण्याचा आत्मविश्वास निर्माण करते. या प्रक्रियेसाठी मानसिक तयारी, स्पष्ट नियोजन, आणि सातत्याने प्रयत्न गरजेचे असतात.
१. उद्दिष्टे निश्चित करणे
लक्ष्य निश्चित करणे हा पहिला टप्पा आहे. मात्र, हे लक्ष्य मोठ्या प्रमाणावर अस्पष्ट न ठेवता, ते नेमके आणि साध्य करण्याजोगे असावे. उदाहरणार्थ, “आयुष्यात यशस्वी होणे” असे व्यापक उद्दिष्ट ठेवण्याऐवजी, “दररोज ३० मिनिटे वाचन करणे” किंवा “एका महिन्यात ५ किलो वजन कमी करणे” यांसारखी लहान उद्दिष्टे निश्चित करा.
स्मार्ट (SMART) तत्त्वाचा उपयोग करा:
SMART म्हणजे Specific, Measurable, Achievable, Relevant, आणि Time-bound.
१. Specific: उद्दिष्ट नेमके असावे. उदा., “स्वतःसाठी दररोज १० मिनिटे ध्यान करणे.”
२. Measurable: त्याचा मोजमाप करता यायला हवे. उदा., “महिन्याच्या शेवटी ३० दिवसांचे ध्यान पूर्ण करणे.”
३. Achievable: उद्दिष्ट शक्य असावे. उदा., “दररोज १००० शब्द लिहिण्याऐवजी, ५०० शब्द लिहिणे.”
४. Relevant: उद्दिष्ट तुमच्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या बाबींशी निगडित असावे.
५. Time-bound: निश्चित वेळेत पूर्ण करण्यासाठी अंतिम तारीख ठरवा.
२. मोठ्या उद्दिष्टांचे छोटे तुकडे करणे
मोठ्या उद्दिष्टांमध्ये वाटा वाटा करणे म्हणजेच त्याचे छोटे छोटे टप्पे ठरवणे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला एका वर्षात स्वतःची एक पुस्तक लिहायचे असेल, तर सुरुवात पहिल्या महिन्यात शीर्षक निवडण्यापासून करा. पुढील काही महिन्यांत अध्यायाचे मसुदे तयार करा, त्यानंतर संपादन करा. अशा प्रकारे, छोटे टप्पे मोठ्या ध्येयाच्या दिशेने वाट दाखवतात.
स्टेप्स ठरवताना पुढील गोष्टी विचारात घ्या:
प्रत्येक टप्पा साध्य करण्यास सोपा असावा.
टप्पे एकमेकांशी जोडलेले असावेत.
प्रत्येक टप्प्याचा कालावधी ठरवा.
३. स्वतःला प्रोत्साहन देण्यासाठी पुरावे निर्माण करणे
छोटे टप्पे साध्य करताना त्याचे पुरावे तयार करा. उदाहरणार्थ, एखाद्या वर्कआउट प्लॅननुसार सराव करत असाल, तर रोजच्या सरावाचे रेकॉर्ड ठेवा. हे रेकॉर्ड तुम्हाला तुमची प्रगती पाहण्यास मदत करतील, जे मनाला अधिक प्रोत्साहित करतात.
अभिप्राय आणि सुधारणा:
प्रत्येक टप्प्यानंतर स्वतःला अभिप्राय द्या. तुम्ही किती चांगल्या प्रकारे उद्दिष्ट पूर्ण केले आहे, याचा आढावा घ्या. जर काही कमतरता असेल, तर ती सुधारण्यासाठी पुढील टप्पे ठरवा.
४. स्वतःला बक्षिसे द्या
मानसशास्त्राच्या संशोधनातून असे सिद्ध झाले आहे की, स्वप्रेरणा टिकवण्यासाठी बक्षिसांची पद्धत खूप प्रभावी आहे. प्रत्येक छोटा टप्पा पूर्ण केल्यावर स्वतःला एक बक्षीस द्या. उदा., महिन्याचे उद्दिष्ट पूर्ण झाल्यावर एखादा छोटासा प्रवास करा किंवा तुमच्या आवडीचा एखादा पदार्थ खा. ही पद्धत तुम्हाला पुढील टप्पे साध्य करण्यासाठी प्रेरणा देईल.
५. स्वतःला चुकांमधून शिकण्याची संधी द्या
तुमचे उद्दिष्ट साध्य करताना चुकाही होतील. मात्र, चुकांमुळे निराश होण्याऐवजी त्यातून शिकण्याचा प्रयत्न करा. उदाहरणार्थ, जर ठरलेल्या वेळेत उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही, तर त्या विलंबाचे कारण शोधा. यामुळे तुम्हाला भविष्यात तुमची रणनीती सुधारता येईल.
६. सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवा
प्रत्येक टप्प्यात तुम्हाला अडथळे येऊ शकतात, पण त्याकडे सकारात्मकतेने पाहा. मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात की, सकारात्मक दृष्टिकोन मानसिक ताकद वाढवतो. त्यामुळे कठीण प्रसंगी स्वतःला प्रोत्साहित करण्यासाठी प्रेरणादायी पुस्तके वाचा, सकारात्मक विचारसरणी असलेल्या व्यक्तींसोबत वेळ घालवा.
७. सातत्य आणि शिस्त पाळा
छोट्या टप्प्यांचे यश सातत्याने प्रयत्न करण्यावर अवलंबून असते. दररोज ठरलेल्या वेळेत उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी काम करा. यासाठी स्वतःसाठी एक वेळापत्रक तयार करा आणि त्याचे काटेकोरपणे पालन करा.
८. प्रगतीचा मागोवा घ्या
प्रत्येक छोटा टप्पा पूर्ण झाल्यावर प्रगतीचा मागोवा घ्या. यासाठी डायरी लिहा, मोबाइल अॅप्सचा वापर करा, किंवा व्हिजन बोर्ड तयार करा. हे तुमच्या प्रगतीचे दृश्य स्वरूप पाहून तुम्हाला प्रोत्साहन मिळेल.
९. सामाजिक आधार घ्या
तुमच्या उद्दिष्टांबद्दल कुटुंबीय, मित्र, किंवा सहकारी यांच्याशी चर्चा करा. त्यांच्या पाठिंब्यामुळे तुमच्यात प्रोत्साहन टिकून राहील. याशिवाय, त्यांच्याशी तुमची प्रगती शेअर करणे तुम्हाला जबाबदार राहण्यास मदत करेल.
१०. तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या
जर तुम्हाला स्वतःचे उद्दिष्ट साध्य करण्यात वारंवार अडचणी येत असतील, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे तुमची दिशा ठरवणे सोपे होईल.
छोटे छोटे टप्पे ठरवून मोठ्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचणे ही प्रक्रिया मानसिक दृष्टिकोन, सातत्य, आणि सकारात्मकता यावर आधारित असते. प्रत्येक टप्पा हा यशाचा एक भाग आहे, म्हणून त्याचा आनंद घ्या. स्वतःला वेळोवेळी प्रोत्साहन द्या आणि प्रगतीकडे सकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहा. ही प्रक्रिया फक्त उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठीच नाही, तर तुमचे मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरते.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.