माणूस एक सामाजिक प्राणी आहे. प्रत्येकाला चांगली नाती आणि परस्परसंवाद हवा असतो. मात्र, इतरांशी चांगले नाते निर्माण करण्यासाठी स्वतःच्या भावनांचा, विचारांचा, आणि वर्तनाचा नीट अभ्यास आणि समज आवश्यक असतो. स्वतःला समजून घेतल्याशिवाय इतरांच्या भावना, विचार, आणि वर्तन यांना योग्य प्रतिसाद देणे कठीण होते. या लेखात आपण स्वत:ची ओळख कशी करावी?, तिचा इतरांशी नातेसंबंधांवर कसा परिणाम होतो?, यावर मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून चर्चा करू.
स्वतःला समजून घेणे म्हणजे काय?
स्वतःला समजून घेणे म्हणजे आपले विचार, भावना, वर्तन, आणि व्यक्तिमत्त्व यांचा सखोल अभ्यास करणे. यामध्ये खालील बाबी समाविष्ट होतात:
१. भावनिक जागरूकता (Emotional Awareness):
आपल्या भावना ओळखणे आणि त्यांना नाव देणे.
उदाहरण: “मला राग येतोय, पण का?”
२. स्वत:चे गुण- दोष ओळखणे (Self-Awareness):
आपले सकारात्मक गुण, आवडीनिवडी, तसेच कमकुवतपणा यांची जाणीव ठेवणे.
उदाहरण: “माझ्या संकोचामुळे मी नवीन लोकांशी बोलत नाही.”
३. आपल्या विचारांचा अभ्यास (Cognitive Awareness):
आपल्या विचारसरणी आणि तिचा वर्तनावर होणारा परिणाम समजून घेणे.
उदाहरण: “मी सतत नकारात्मक विचार करतो, त्यामुळे माझी कार्यक्षमता कमी होते.”
४. स्वत:ची मूल्ये आणि उद्दिष्टे समजणे:
आयुष्यात आपल्याला काय हवे आहे आणि आपल्या कृती त्या उद्दिष्टांशी जुळतात का हे पाहणे.
स्वतःला समजून घेण्याचे फायदे:
१. भावनिक स्थैर्य:
जेव्हा आपण स्वतःच्या भावनांना ओळखतो, तेव्हा त्या नियंत्रणात ठेवणे शक्य होते. यामुळे राग, दुःख, किंवा ताणतणाव यांचा योग्य रीतीने सामना करता येतो.
२. सकारात्मक संवाद:
स्वतःच्या वर्तनाचा परिणाम इतरांवर कसा होतो हे समजल्यामुळे संवाद अधिक सकारात्मक होतो.
३. स्वत:वर विश्वास:
आपले गुण आणि कमकुवतपणा समजल्यामुळे आत्मविश्वास वाढतो.
४. सुसंवाद व नाते सुधारणा:
जेव्हा आपण स्वतःला समजून घेतो, तेव्हा इतरांच्या भावनांना अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकतो. यामुळे नाते अधिक दृढ होते.
इतरांशी नातेसंबंध कसे तयार होतात?
नातेसंबंध फक्त बाह्य संवादावर अवलंबून नसतात. ते अंतर्गत भावनिक आणि मानसिक जाणीवेवर आधारित असतात. मनोवैज्ञानिकांनी नातेसंबंधांबद्दल खालील काही महत्त्वाचे मुद्दे अधोरेखित केले आहेत:
१. Empathy (समज):
दुसऱ्याच्या भावना आणि दृष्टिकोन समजून घेण्याची क्षमता.
उदाहरण: “त्याला ताण येतोय, त्यामुळे तो खूप चिडचिड करतो.”
२. Trust (विश्वास):
नातेसंबंध टिकवण्यासाठी विश्वास महत्त्वाचा आहे. स्वतःवर विश्वास असेल, तर इतरांवरही विश्वास ठेवणे सोपे जाते.
३. Communication (संवाद):
चांगला संवाद नातेसंबंध टिकवतो. स्वतःच्या भावना मांडण्यात स्पष्टता असेल, तर गैरसमज टाळता येतात.
४. Boundaries (मर्यादा):
नातेसंबंधांमध्ये मर्यादा ओळखून, त्या पाळणे महत्त्वाचे आहे.
स्वतःला न ओळखल्याने नातेसंबंधांवर होणारा परिणाम
१. गैरसमज:
स्वतःच्या भावनांचा नीट अंदाज न आल्याने इतरांच्या कृती चुकीच्या समजल्या जाऊ शकतात.
२. भावनिक विस्फोट:
स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण नसल्यामुळे क्षुल्लक कारणांवरून वाद निर्माण होतात.
३. स्वत:चे गुण ओळखण्यात अपयश:
जेव्हा आपण स्वतःला ओळखत नाही, तेव्हा आपले गुण न समजल्यामुळे इतरांना मदत करणे कठीण होते.
४. अतिआशा:
स्वतःची मर्यादा न समजल्यामुळे इतरांकडून अवास्तव अपेक्षा ठेवली जाते, ज्यामुळे नातेसंबंध ताणले जातात.
स्वतःला समजून घेण्यासाठी तंत्र आणि उपाय
१. स्वतःशी संवाद साधा:
दररोज काही वेळ स्वतःसाठी ठेवा. आपल्या विचारांवर आणि भावनांवर चिंतन करा.
उदाहरण: दिवसाच्या शेवटी 10 मिनिटे स्वतःच्या कृतींचे परीक्षण करा.
२. डायरी लिहा:
आपल्या भावना, अनुभव, आणि विचार लिहिल्याने स्वतःबद्दल अधिक चांगले कळते.
३. मननध्यान (Mindfulness):
वर्तमान क्षणात राहून स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
४. फीडबॅक घ्या:
जवळच्या मित्रांकडून किंवा कुटुंबीयांकडून प्रामाणिक अभिप्राय घ्या.
५. पुस्तके वाचणे:
मानसशास्त्र, स्व-ओळख, आणि नातेसंबंधांवर आधारित पुस्तके वाचा.
६. थेरपिस्टची मदत घ्या:
मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाकडून योग्य मार्गदर्शन मिळवा.
इतरांशी नाते सुधारण्यासाठी तंत्र:
१. सहानुभूतीने ऐका:
इतरांचे म्हणणे नक्की काय आहे हे शांतपणे समजून घ्या.
२. भावनिक पारदर्शकता:
आपल्या भावना इतरांसमोर मोकळेपणाने मांडा.
३. आलोचना न करता स्वीकार:
इतरांच्या दोषांकडे सकारात्मकतेने पाहा.
४. संवेदनशीलता:
कोणत्या गोष्टी इतरांना त्रास देतात हे ओळखणे शिकवा.
५. माफ करायला शिका:
इतरांच्या चुका स्वीकारून नातेसंबंध सुधारता येतात.
शास्त्रीय संशोधनाचा दृष्टिकोन
मनोवैज्ञानिक डॅनियल गोलमन यांच्या Emotional Intelligence या संकल्पनेत सांगितले आहे की, भावनिक बुद्धिमत्ता नातेसंबंध टिकवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. भावनिक बुद्धिमत्ता म्हणजे:
१. स्वतःच्या भावना ओळखणे.
२. त्या नियंत्रित करणे.
३. इतरांच्या भावनांवर योग्य प्रतिसाद देणे.
तसेच, कार्ल रॉजर्स या मानसशास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या “Person-Centered Therapy” मध्ये स्पष्ट केले आहे की, जेव्हा माणूस स्वतःला नीट समजून घेतो, तेव्हा तो इतरांशी अधिक चांगले संबंध प्रस्थापित करू शकतो.
स्वतःला समजून घेणे म्हणजे स्वतःच्या भावनांचा आणि विचारांचा प्रामाणिक आढावा घेणे. जेव्हा आपण स्वतःला समजतो, तेव्हा इतरांशी नातेसंबंध अधिक सशक्त आणि सकारात्मक बनवता येतात. यासाठी भावनिक जागरूकता, सहानुभूती, आणि संवाद यांची सतत जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे. आजच्या धकाधकीच्या जीवनात स्वतःच्या अंतरंगाचा शोध घेऊनच आपण इतरांशी गोड आणि समाधानकारक नाती निर्माण करू शकतो.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.