जीवनात आपल्याला अनेक चांगले आणि वाईट प्रसंगांचा सामना करावा लागतो. वाईट प्रसंग हे टाळता येणारे नसतात, कारण ते आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात. मात्र, त्या प्रसंगांविषयीचा आपला दृष्टिकोन, त्यावरची प्रतिक्रिया, आणि त्यातून उद्भवणारी चिंता यावर आपले नियंत्रण असते. म्हणूनच वाईट प्रसंग आपल्यासाठी समस्या निर्माण करत नाहीत; ती समस्या बनते, जेव्हा आपण त्या प्रसंगाचा बाऊ करतो आणि त्यावर सतत चिंताग्रस्त राहतो.
वाईट प्रसंग आणि मानवी मन
वाईट प्रसंग हे अपरिहार्य असतात. कामातील अपयश, प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू, नात्यांतील तणाव, किंवा आरोग्याशी संबंधित समस्या अशा अनेक गोष्टींनी आपले जीवन प्रभावित होऊ शकते. हे प्रसंग आपल्यावर तात्पुरता प्रभाव टाकतात, पण ते कायमस्वरूपी आपल्याला त्रास देणार नाहीत, जर आपण त्यांना योग्य प्रकारे हाताळले.
मात्र, जेव्हा हे प्रसंग आपल्या विचारांवर सतत ताबा मिळवतात, तेव्हा त्याचे स्वरूप बदलते. सतत चिंताग्रस्त राहिल्याने मानसिक ताण वाढतो आणि त्याचा थेट परिणाम आपल्या शरीरावरही होतो. संशोधन असे दर्शवते की दीर्घकाळ टिकणाऱ्या चिंतेमुळे उच्च रक्तदाब, झोपेचे विकार, पचनाच्या तक्रारी आणि हृदयविकाराचा धोका वाढतो.
समस्या आणि चिंता यातील फरक
समस्या ही तात्पुरती असते, ती सोडवता येण्याजोगी असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश येणे ही एक समस्या असू शकते. मात्र, “माझं आयुष्य संपलं” किंवा “मी कधीच यशस्वी होणार नाही,” असे नकारात्मक विचार मनात सतत येणे ही चिंता आहे.
चिंतेचे स्वरूप:
१. चिंता ही कल्पनेतून जन्म घेते.
२. ती भविष्यातील संभाव्य धोक्यांविषयी असते.
३. ती वर्तमानातील सकारात्मकता नष्ट करते.
४. चिंता अनेकदा परिस्थितीपेक्षा मोठी वाटते.
संशोधनानुसार, आपली 85% चिंता निराधार असते. जी परिस्थिती आपण डोक्यात उभी करतो, ती प्रत्यक्षात फार कमी वेळा घडते.
चिंतेचा मेंदूवर परिणाम
जेव्हा आपण सतत चिंतेत राहतो, तेव्हा आपला मेंदू “फाइट-ऑर-फ्लाइट” स्थितीत अडकतो. यातून कॉर्टिसॉल नावाचा ताण निर्माण करणारा हार्मोन सतत स्रवतो. यामुळे:
१. स्मरणशक्ती कमकुवत होते.
२. निर्णयक्षमता कमी होते.
३. मानसिक शांतता हरवते.
४. भावनिक अस्थिरता निर्माण होते.
कसे ओळखावे की आपण चिंताग्रस्त आहात?
१. सतत डोक्यात नकारात्मक विचार येणे.
२. क्षुल्लक गोष्टींवरून अधिक विचार करणे.
३. भविष्याविषयी अनावश्यक भिती वाटणे.
४. झोप न लागणे किंवा खूप झोप येणे.
५. इतरांशी संवाद साधायला भीती वाटणे.
समस्या कशा सोडवाव्या?
१. प्रत्येक प्रसंगाकडे वस्तुनिष्ठतेने बघा: कोणत्याही वाईट प्रसंगाला सामोरे जाताना हे लक्षात ठेवा की “ही गोष्ट तात्पुरती आहे.”
२. तथ्यांकडे लक्ष द्या: आपल्या मनात जे नकारात्मक विचार आहेत, त्यांचे समर्थन करणारे पुरावे शोधा. बहुतेक वेळा आपल्याला लक्षात येते की आपले विचारच चुकीचे आहेत.
३. समस्या आणि परिस्थिती वेगळी ठेवा: एखादा वाईट प्रसंग म्हणजे आयुष्य संपले, असे न मानता तो एका विशिष्ट टप्प्याचा भाग आहे, हे मान्य करा.
४. चिंतेला लिखित स्वरूप द्या: आपल्या चिंतेचे मुद्दे लिहून काढा. यामुळे त्यांना बाहेर काढणे सोपे जाते आणि त्यांच्या गांभीर्याचा अंदाज येतो.
५. व्यायाम आणि ध्यान: व्यायाम आणि ध्यान ही मानसिक ताण कमी करण्याची प्रभावी साधने आहेत. ध्यानामुळे मन शांत होते, तर व्यायामामुळे ताण कमी करणारे हार्मोन्स सक्रिय होतात.
सकारात्मक दृष्टिकोनाचा परिणाम
संशोधन असे सूचित करते की सकारात्मक दृष्टिकोन असलेले लोक वाईट प्रसंगांना अधिक सक्षमतेने हाताळतात. रेसिलियन्स (संकटावर मात करण्याची क्षमता) हा सकारात्मक दृष्टिकोनातून येतो. यासाठी:
१. परिस्थितीतील शिकवण समजून घ्या.
२. चुका स्वीकारा आणि त्यातून काहीतरी नवीन शिका.
३. एखाद्या गोष्टीवर आपले नियंत्रण नसेल, तर ती गोष्ट सोडून द्या.
चिंता व्यवस्थापनासाठी मानसिक सराव
१. डीप ब्रीदिंग टेक्निक्स: गडबडलेल्या मनाला शांत करण्यासाठी दीर्घ श्वास घेण्याचा सराव करा.
२. माइंडफुलनेस प्रॅक्टिस: वर्तमान क्षणात जगा. जे आहे, ते स्वीकारा.
३. आभार व्यक्त करा: दररोज तीन गोष्टींसाठी आभार माना. यामुळे आपल्या मेंदूला सकारात्मक विचारांची सवय लागते.
४. समर्थन व्यवस्था तयार करा: मित्र, कुटुंबीय किंवा समुपदेशकांची मदत घ्या.
वाईट प्रसंगांकडे बघण्याचा नवा दृष्टिकोन
वाईट प्रसंगांवर काम करणे हे कौशल्य आहे. उदाहरणार्थ:
१. परीक्षेत नापास होणे = पुढच्या वेळेस नव्या पद्धतीने तयारी करण्याची संधी.
२. नोकरी गमावणे = आपल्या कौशल्यांचा पुनर्विचार करण्याची वेळ.
३. नातेसंबंध तुटणे = स्वतःच्या गरजांकडे लक्ष देण्याची संधी.
चिंतामुक्त जीवनाचा मंत्र
“मी बदलू शकतो त्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करेन, आणि ज्यावर माझा ताबा नाही, त्या गोष्टी सोडून देईन.”
ही विचारसरणी स्वीकारल्याने आपण मानसिक शांतता अनुभवतो.
वाईट प्रसंग आपल्या जीवनाचा भाग आहेत; ते आपल्याला नवी शिकवण देतात, आपल्याला सुधारण्यासाठी आणि विकसित होण्यासाठी प्रोत्साहित करतात. मात्र, त्या प्रसंगांबद्दल सतत चिंताग्रस्त राहणे ही खरी समस्या आहे. म्हणूनच प्रत्येक प्रसंगाकडे शांतपणे बघा, त्याचा अर्थ समजून घ्या, आणि त्यातून मिळणाऱ्या शिकवणीचा स्वीकार करा. चिंता न करता, सकारात्मकतेने आणि धैर्याने परिस्थिती हाताळली तरच आपण खऱ्या अर्थाने सुखी जीवन जगू शकतो.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.