मनुष्य हा सामाजिक प्राणी असून त्याला इतरांसोबत राहण्यासाठी अनेक वेळा स्वतःच्या मनाविरुद्ध जावे लागते. कोणत्याही व्यक्तीला हे सहजासहजी मान्य होत नाही की, तिच्या इच्छेविरुद्ध काही घडावे. मात्र काही लोक अशा प्रसंगांना शांतपणे सामोरे जाताना दिसतात. हे लोक पाहता पाहता शांत वाटतात, परंतु त्यांच्या अंतःकरणात सतत एक संघर्ष सुरू असतो. या अंतर्गत संघर्षाची मुळे शोधणे, त्याचे परिणाम समजून घेणे, आणि त्यावर उपाय शोधणे यावर आपल्याला या लेखात विचार करायचा आहे.
शांत स्वभावाचे बाह्य रूप
काही व्यक्ती अशा असतात की त्यांना पाहून असे वाटते की, त्या परिस्थितीशी सहज सामंजस्य ठेवतात. कुठलीही गोष्ट मनाविरुद्ध झाली तरीही त्या व्यक्ती शांत राहतात, इतरांशी गोड बोलतात, आणि त्यांच्या वागण्यात कोणताही ताण दिसत नाही. परंतु ही शांतता फक्त वरवरची असते. त्या शांततेमागे एक दडपलेला आवाज असतो, जो सतत मनात घुमत असतो.
ही शांतता कधी सहनशीलतेमुळे असते, तर कधी व्यक्तीच्या आत चाललेल्या युद्धामुळे. जेव्हा कुणी त्यांच्याविरुद्ध काही बोलते, निर्णय त्यांच्या मताविरुद्ध घेतले जातात, किंवा त्यांना अन्याय सहन करावा लागतो, तेव्हा त्यांची शांतता हा त्यांच्या अंतःकरणात चाललेल्या गहन युद्धाचा आविष्कार असतो.
अंतर्गत संघर्ष म्हणजे काय?
अंतर्गत संघर्ष म्हणजे मनात चालणारे द्वंद्व. एकीकडे स्वतःच्या इच्छा, मतं, भावना असतात, तर दुसरीकडे समाज, कुटुंब, नाती, आणि इतर जबाबदाऱ्या यांचा दबाव असतो. या दोन गोष्टींच्या मधोमध अडकलेली व्यक्ती स्वतःशीच लढत असते.
उदाहरणार्थ, एक कर्मचारी असा विचार करू शकतो की, “माझे वरिष्ठ चुकीचे वागले, पण मी त्यांना उत्तर देऊ शकत नाही.” अशा वेळी त्याला स्वतःच्या आत्मसन्मानाची आणि नोकरी टिकवण्याच्या गरजेची ओढाताण सहन करावी लागते. हा संघर्ष मानसिक शांततेसाठी घातक ठरतो.
या संघर्षाचे मानसिक परिणाम
मनाविरुद्ध घडणाऱ्या गोष्टींना तोंड देताना व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या अस्थिर होण्याचा धोका वाढतो. शांत दिसणाऱ्या व्यक्तींच्या मनात कोणत्या प्रकारचे विचार चालतात, हे बाहेरून लक्षात येत नाही, पण याचे परिणाम पुढीलप्रमाणे होऊ शकतात:
१. ताणतणाव: मनाविरुद्ध वागणे म्हणजे सतत स्वतःच्या भावना दडपून ठेवणे. यामुळे मानसिक ताण वाढतो.
२. उदासीनता: व्यक्तीला वाटते की तिच्या भावना, विचारांना काहीही किंमत नाही. त्यामुळे ती हळूहळू उदासीन होऊ लागते.
३. निराशा आणि राग: मनाविरुद्ध घडणाऱ्या गोष्टींमुळे व्यक्तीमध्ये दडपलेला राग साचतो. हा राग तिला स्वतःवरच काढायला लावतो किंवा इतरांवर अनाठायी वळतो.
४. नातेसंबंधांतील तणाव: अशा लोकांच्या अंतर्गत संघर्षाचा परिणाम त्यांच्या जवळच्या नात्यांवर होतो. ते सहज रागावू शकतात किंवा इतरांपासून दूर जातात.
५. शारीरिक परिणाम: मानसिक ताणाचा थेट परिणाम शरीरावर होतो. झोप न येणे, पचनाच्या समस्या, आणि हृदयविकार यांसारख्या त्रासांना या व्यक्ती सामोऱ्या जातात.
या शांततेचे सकारात्मक आणि नकारात्मक पैलू
मनाविरुद्ध घडणाऱ्या गोष्टींना शांतपणे सामोरे जाणे हा एक कौशल्याचा भाग आहे, परंतु त्याला दोन पैलू असतात.
सकारात्मक पैलू:
१. समस्या सोडवण्याची क्षमता: शांतपणे विचार करणारे लोक समस्यांचा तार्किक दृष्टिकोनाने विचार करतात आणि त्यावर उपाय शोधतात.
२. सहनशीलता: अशा लोकांमध्ये सहनशीलता असते, जी त्यांना कठीण प्रसंगांतही टिकून राहण्यास मदत करते.
३. सामंजस्य: शांत स्वभावामुळे त्यांचे इतरांसोबतचे संबंध सामान्यतः सौम्य असतात.
नकारात्मक पैलू:
१. भावनांची दडपशाही: आपल्या भावना व्यक्त न केल्यामुळे व्यक्ती आतून तुटू लागते.
२. स्वतःचा अपमान सहन करणे: शांततेच्या नावाखाली काही वेळा व्यक्ती स्वतःचा स्वाभिमान विसरते.
३. स्वतःची ओळख गमावणे: सतत स्वतःला मागे ठेवून वागल्याने व्यक्ती स्वतःला महत्त्व देणे विसरते.
या अंतर्गत संघर्षावर मात करण्यासाठी उपाय
या अंतर्गत संघर्षातून बाहेर पडण्यासाठी खालील काही उपाय उपयोगी ठरू शकतात:
१. स्वतःच्या भावनांची जाणीव ठेवा: आपल्याला काय त्रास देत आहे, ते शोधून काढा. हे ओळखणे महत्त्वाचे आहे की, आपण नेमके का अस्वस्थ आहोत.
२. भावना व्यक्त करण्यास शिका: शांतता राखणे चांगले आहे, पण गरज असेल तेव्हा आपल्या भावना इतरांसमोर मांडणेही आवश्यक आहे.
३. स्वतःला प्राधान्य द्या: इतरांच्या अपेक्षांवर चालताना स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करू नका.
४. सकारात्मक संवाद साधा: आपल्याला न पटणाऱ्या गोष्टींबद्दल सौम्य आणि सकारात्मक पद्धतीने संवाद साधा.
५. ध्यानधारणा आणि विश्रांती घ्या: ध्यान आणि योगसारख्या तंत्रांद्वारे मन शांत करा.
६. व्यावसायिक मदत घ्या: जर अंतर्गत संघर्ष खूप मोठा झाला असेल, तर मनोवैज्ञानिक किंवा समुपदेशकाची मदत घेण्यास अजिबात संकोच करू नका.
स्वतःशी मैत्री करा
शांत राहणे ही एक कला आहे, पण शांत राहता राहता स्वतःशीच युद्ध खेळणे ही गोष्ट निरोगी नाही. मनावरचा ताण कमी करण्यासाठी स्वतःशी संवाद साधा. स्वतःला समजून घ्या आणि आपणही महत्त्वाचे आहोत, हे स्वतःला पटवा.
तुमची शांतता जपताना तुमच्या आत्मसन्मानाचे रक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. परिस्थितीला जुळवून घेताना स्वतःला हरवू देऊ नका. कारण शांततेचा अर्थ स्वतःशीच लढाई लढणे नाही, तर आपल्या भावनांना योग्य प्रकारे सामोरे जाणे हा आहे.
मनाविरुद्ध घडणाऱ्या गोष्टींना शांतपणे सामोरे जाणाऱ्या व्यक्ती अंतःकरणात मोठे युद्ध खेळत असतात. त्यांच्या भावनांची कदर करणे आणि त्यांना आपले म्हणणे मांडण्याची संधी देणे गरजेचे आहे. अशा अंतर्गत संघर्षांमुळे होणारे परिणाम मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यासाठी घातक ठरू शकतात. त्यामुळे शांततेमागील संघर्ष समजून घेऊन त्यावर सकारात्मक उपाय शोधणे ही काळाची गरज आहे. शांतता ही समाधानाने असली पाहिजे, जबरदस्तीने नाही.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.
👌🙏