आपण कितीही चांगले वागलो तरी कोणीतरी आपल्यावर टीका करणारच. आपण इतरांसाठी काहीही चांगलं केलं तरी कोणीतरी असणारच जो आपल्या प्रयत्नांमध्ये दोष शोधून काढेल. हे असं घडतं कारण प्रत्येकाची विचार करण्याची पद्धत आणि दृष्टी वेगळी असते. प्रत्येक व्यक्तीचं जीवनातील अनुभव, आवडीनिवडी, ध्येय वेगवेगळी असतात. त्यामुळेच आपण कोणतीही गोष्ट करत असलो तरी, त्यावर कुणाचा तरी तिरस्कार किंवा नकारात्मक टिप्पणी मिळू शकते. अशा वेळी मनावर परिणाम होणं स्वाभाविक आहे. मात्र, अशा वेळी स्वतःला सांभाळणं महत्त्वाचं आहे.
१. स्वतःच्या मूल्यांची जाणीव ठेवा
टीका आपल्याला केवळ तेव्हा त्रास देते जेव्हा आपण इतरांच्या मतांमध्ये आपल्या मूल्यातला भाग शोधतो. आपण स्वतःच्या मूल्यांचा ठामपणा ठेवला तर इतरांच्या मतांमुळे त्यात बदल होणार नाही. उदाहरणार्थ, आपल्याला सचोटीचं, मदतीचं, सकारात्मकतेचं मूल्य असलं तर, इतर काहीही म्हणोत, ते आपल्याला प्रभावित करू शकणार नाही. त्याचप्रमाणे, स्वतःच्या आवडी-निवडी, गुण-दोष ओळखणं महत्त्वाचं आहे. यामुळे इतरांच्या टीकेवर कमी परिणाम होईल आणि आत्मविश्वास वाढेल.
२. टीकेकडे सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवा
जरी कोणीतरी आपल्यावर टीका करत असेल, तरी त्यात कधीकधी काही सकारात्मक सूचनाही असू शकते. टीकेमध्ये दडलेल्या गोष्टीचा विचार करून आपण आपल्या व्यक्तिमत्त्वात सुधारणा करू शकतो. परंतु, प्रत्येक टीका योग्य असते असं नाही. त्यामुळे टीकेचा स्वीकार करण्यासाठी आपल्या विचारसरणीला लवचीकता द्या. यामुळे जेव्हा योग्य ठिकाणी योग्य टीका येईल तेव्हा त्याचा वापर आपण व्यक्तिमत्त्व सुधारण्यासाठी करू शकतो.
३. सर्वांची मनं जिंकणं शक्य नाही
आपण जगात सर्वांना आनंदी किंवा समाधानी ठेवू शकत नाही. हे वास्तव मान्य करणं आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीचे अनुभव, अपेक्षा वेगवेगळ्या असतात, त्यामुळे प्रत्येकाच्या आवडी-निवडी देखील वेगवेगळ्या असतील. त्यामुळेच इतरांना पूर्णपणे खुश करणं ही अवास्तव अपेक्षा आहे. कोणाचं तरी मन जिंकण्याचा प्रयत्न करताना स्वतःच्या मूल्यांवर किंवा इच्छांवर समझोता करणं हे आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी हानीकारक ठरू शकतं.
४. टीका आणि अपमान यात फरक ओळखा
टीका ही सकारात्मक असू शकते, जी सुधारण्यासाठी मदत करते, तर अपमान ही नकारात्मक भावना असते. आपल्यावर टीका झाली तर त्यातून शिकायला मिळतं, पण अपमान केल्यावर मन विषादाने भरून जातं. टीका स्वीकारायची की नाही हे आपल्या हातात असतं, परंतु अपमानाकडे दुर्लक्ष करणं हे आपल्या मानसिक स्वास्थ्यासाठी गरजेचं असतं.
५. तणावाचा निचरा करण्यासाठी तंत्रे वापरा
इतरांच्या नकारात्मक टिप्पण्या किंवा टीका यामुळे मनात ताण येतो. अशा वेळी तणाव कमी करण्यासाठी ध्यान, योग, किंवा श्वसनाच्या तंत्रांचा वापर करा. या तंत्रांचा वापर केल्यामुळे तणावाचे परिणाम कमी होतात आणि मन शांतीकडे झुकतं. काहीवेळा तणाव कमी करण्यासाठी स्वतःला थोडा वेळ द्या. त्यातच शारीरिक स्वास्थ्याची काळजी घ्या; कारण मानसिक तणावाचा परिणाम शरीरावर होऊ शकतो.
६. योग्य लोकांची संगत ठेवा
आपल्याला मानसिक स्थैर्य मिळवायचं असेल तर सकारात्मक लोकांची संगत अत्यंत महत्त्वाची असते. अशा व्यक्ती आपल्याला प्रोत्साहन देतात, आपल्यातील गुणांची ओळख करून देतात. या प्रकारच्या लोकांच्या सहवासात आपल्याला समजून घेणं, आधार देणं मिळतं, जे नकारात्मक टीका सहन करण्यासाठी सहाय्यक ठरतं.
७. स्वतःला वेळ द्या आणि मन शांत करा
कधी कधी टीकेमुळे खूप त्रास होतो, विशेषतः जेव्हा ती एखाद्या जवळच्या व्यक्तीकडून असते. अशा वेळी थोडा वेळ स्वतःला द्या. कुठे चुकलं, काय बदल करता येईल याचा विचार करा, पण स्वतःला दोष देत बसू नका. शांतपणे विचार करा आणि पुढचं पाऊल टाका.
८. मनावर नकारात्मकता बाळगणं थांबवा
इतरांनी काय म्हटलं हे मनात बाळगून ठेवलं तर त्याचा परिणाम आपल्या मानसिकतेवर होऊ शकतो. त्यामुळे नकारात्मक टिप्पण्या स्वीकारण्याऐवजी त्याकडे दुर्लक्ष करा. आपण सतत इतरांच्या बोलण्याचा विचार करत राहिलो तर ते आपल्या मनात खोलवर घर करू शकतात, ज्यामुळे आपल्या आत्मविश्वासावर परिणाम होऊ शकतो.
९. स्वतःच्या निर्णयांवर ठाम रहा
जीवनातील प्रत्येक निर्णयावर इतरांकडून अनुमोदन मिळेल असं नाही. त्यामुळे आपल्या निर्णयांवर ठाम राहा आणि त्याबद्दल आत्मविश्वास ठेवा. एकदा आपण ठरवलं तर इतरांच्या मतांना दुय्यम स्थान द्या. आपले निर्णय आणि आपल्या आस्थांचा आदर करणं महत्वाचं आहे.
१०. स्वतःशी प्रामाणिक राहा
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक राहणं. आपण जे करत आहोत त्याबद्दल स्वतःच्या मनाशी स्पष्टता असली तर इतरांच्या मतांमुळे आपल्या विचारांमध्ये अस्थिरता येणार नाही. स्वतःच्या चुकांचा स्वीकार करावा, पण त्यातून शिकून पुढे जाणं हाच मार्ग आहे.
आपल्या मानसिक स्वास्थ्याचं रक्षण करायचं असेल तर इतरांच्या नकारात्मक टीकेचा आपल्यावर परिणाम होणार नाही याची खबरदारी घेणं महत्त्वाचं आहे. कोणत्याही प्रकारच्या टीकेला उत्तर देताना आपला दृष्टिकोन सकारात्मक असावा. जितका आपण स्वतःवर विश्वास ठेवतो, तितकं मानसिक स्वास्थ टिकवणं सोपं होतं.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.