सध्याच्या डिजिटल युगात माहिती तंत्रज्ञान (आयटी) क्षेत्रामध्ये काम करणाऱ्या युवक-युवतींनी आर्थिक स्थिरता, उत्तम जीवनमान आणि उच्च पदे मिळवली आहेत. मात्र, या यशाच्या मागे त्यांची वैयक्तिक जीवनशैली, मानसिक आणि भावनिक स्वास्थ्य यांचा समतोल राखण्यात ते कमी पडताना दिसतात. विशेषतः, आयटी क्षेत्रातील मुलामुलींचं पर्सनल लाईफ अनेकदा धोक्यात येतंय. याचं मुख्य कारण म्हणजे कामाचा ताण, लांबलेले तास, आणि अस्थिर वेळापत्रक.
१. कामाचा ताण आणि त्याचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम:
आयटी सेक्टरमध्ये काम करणाऱ्या लोकांना अनेक वेळा आठवड्याचे ४०-५० तासांपेक्षा जास्त काम करावं लागतं. प्रोजेक्ट डेडलाइन्स, क्लायंटची मागणी, सतत बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची गरज, हे सगळं त्यांच्या डोक्यावर असतं. हा ताण अनेकदा त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम करतो.
ताणतणाव आणि नैराश्य: दिवसातून ८-१० तास संगणकासमोर बसून सतत काम करणं, यामुळे मानसिक थकवा येतो. बऱ्याचदा या कामाच्या ओझ्यामुळे नैराश्य, ताणतणाव, आणि एकाकीपणा जाणवतो. काम आणि पर्सनल लाईफ यांचा समतोल साधताना ते मानसिकदृष्ट्या थकतात.
अनिद्रा: आयटी क्षेत्रातील लोकांमध्ये झोपेच्या समस्या सामान्य झाल्या आहेत. रात्री-अपरात्री काम करणं, कामाच्या वेळा निश्चित नसणं, यामुळे शरीराच्या नैसर्गिक झोपेच्या चक्रावर परिणाम होतो. अशा स्थितीत झोप न लागणे, अपूर्ण झोप यामुळे त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो.
२. पर्सनल आणि प्रोफेशनल आयुष्यातील समतोलाचा अभाव:
आयटी सेक्टरमधील जॉब प्रोफाइल हे जास्त कामाचं असतं. त्यामुळे अनेकदा कामाचे तास आणि कामाच्या जबाबदाऱ्या वैयक्तिक आयुष्यावर हल्ला करतात.
कौटुंबिक जीवनावर परिणाम: अनेकदा आयटी क्षेत्रातील लोकांच्या कौटुंबिक जीवनावर विपरीत परिणाम होतो. त्यांना कुटुंबासोबत वेळ घालवण्यासाठी वेळ मिळत नाही. कामाच्या गडबडीत, मुलं, पालक, जोडीदार यांच्याकडे योग्य लक्ष दिलं जात नाही. कौटुंबिक नात्यांमध्ये दुरावा वाढतो.
सामाजिक आयुष्य कमी होणं: आयटीमध्ये काम करणाऱ्या लोकांचा मुख्य वेळ हा ऑफिस किंवा घरातून कामात जातो. यामुळे त्यांचं सामाजिक जीवन कमी होतं. मित्र-मैत्रिणींना भेटणं, सामाजिक उपक्रमात सहभाग घेणं, हे सगळं मागे पडतं.
३. शारीरिक आरोग्यावर परिणाम:
सतत संगणकासमोर बसून काम करणं, शारीरिक हालचालींचा अभाव, चुकीचं खानपान आणि अपुरं व्यायाम हे सगळं त्यांच्या शारीरिक आरोग्यावरही नकारात्मक परिणाम करणारं आहे.
लठ्ठपणा आणि जीवनशैलीशी संबंधित आजार: स्थिर जीवनशैलीमुळे लठ्ठपणा, मधुमेह, उच्च रक्तदाब यासारखे जीवनशैलीशी संबंधित आजार सामान्य झाले आहेत. कमी शारीरिक हालचाल, चुकीचं जेवण आणि ताणतणाव यामुळे शरीरावर होणारे परिणाम गंभीर असतात.
डोळ्यांचे विकार: आयटी क्षेत्रातील लोकांचा बहुतेक वेळ संगणकाच्या स्क्रीनसमोर जातो. त्यामुळे डोळ्यांची त्रास, डोळ्यांचं पाणी कमी होणं, डोळ्यांच्या स्नायूंमध्ये ताण जाणवणं, डोकेदुखी यासारख्या समस्या होतात.
४. मानसिक ताण आणि एकाकीपणा:
आयटी सेक्टरमधील अनेक कर्मचारी एकटेपणाचा सामना करताना दिसतात. कामामुळे सामाजिक जीवन कमी होतं, आणि नातेसंबंधात दुरावा निर्माण होतो. यामुळे अनेकांना एकाकीपणाची भावना येते. विशेषतः जे कर्मचारी कामानिमित्त इतर शहरांत राहतात, त्यांना कौटुंबिक आधाराचा अभाव जाणवतो.
संबंधात दुरावा: कामाच्या व्यस्ततेमुळे मैत्री, प्रेमसंबंध, आणि विवाह यांमध्ये दुरावा येतो. अनेकदा कामामुळे संवाद कमी होतो, जे नातेसंबंधात ताण निर्माण करतं.
वैयक्तिक विकासावर मर्यादा: आयटीमधील व्यस्त जीवनशैलीमुळे स्वतःसाठी वेळ मिळत नाही. व्यक्तिमत्त्व विकास, छंद जोपासणे, स्वतःचं आत्मसात करणे यासाठी वेळ मिळणं कठीण होतं.
५. उपाययोजना:
आयटी क्षेत्रातील कामगारांना या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी काही उपाययोजना करणं गरजेचं आहे. यामुळे त्यांच्या पर्सनल आणि प्रोफेशनल जीवनात समतोल साधला जाऊ शकतो.
वेळेचे व्यवस्थापन: वेळेचं योग्य नियोजन करून काम आणि वैयक्तिक आयुष्य यांच्यात समतोल साधणं गरजेचं आहे. कामाच्या वेळा निश्चित करणं, योग्य वेळी विश्रांती घेणं, यामुळे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर चांगला परिणाम होतो.
तणाव व्यवस्थापन तंत्रं: ध्यान, योग, मेडिटेशन यासारख्या तंत्रांचा वापर तणाव कमी करण्यासाठी उपयोगी ठरतो. नियमित व्यायामामुळे तणाव कमी होतो, आणि मानसिक स्वास्थ राखलं जातं.
कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध सुधारणं: कुटुंबासोबत वेळ घालवणं, त्यांच्यासोबत संवाद साधणं, आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सहभाग घेणं या गोष्टींमुळे वैयक्तिक जीवन समृद्ध होतं. सोशल मीडिया आणि टेक्नॉलॉजीपासून काही वेळ दूर राहून वास्तविक नात्यांमध्ये गुंतून राहणं आवश्यक आहे.
ऑफिसमध्ये ताण कमी करणारी धोरणं: कंपन्यांनी कामाच्या वेळा लवचिक ठेवणं, कर्मचार्यांना ताणमुक्त वातावरण देणं, आणि कामाच्या ओझ्याचं व्यवस्थापन करणं गरजेचं आहे. काही कंपन्या आता मानसिक आरोग्यासाठी काउन्सलिंग आणि थेरपी सेवा पुरवत आहेत, हे स्वागतार्ह आहे.
स्वतःसाठी वेळ काढणं: वैयक्तिक विकासासाठी, छंद जोपासण्यासाठी, आणि स्वतःच्या आनंदासाठी वेळ काढणं गरजेचं आहे. हे मानसिक आणि भावनिक स्वास्थ्य सुधारण्यासाठी आवश्यक आहे.
६. आयटी क्षेत्रातील सकारात्मक बदल:
सध्याच्या काळात काही आयटी कंपन्या कामाच्या ताणाचे नकारात्मक परिणाम ओळखून काही सकारात्मक बदल करत आहेत. वर्क-फ्रॉम-होम, फ्लेक्सिबल वर्किंग ऑवर्स, आणि मानसिक आरोग्याच्या सेवांसाठी प्रोत्साहन दिलं जातंय. तसंच, कर्मचार्यांनी त्यांच्या कामाच्या ताणाचं योग्य व्यवस्थापन करणं आवश्यक आहे.
आयटी क्षेत्रात यशस्वी होण्यासाठी मेहनत करावी लागते, मात्र त्याचबरोबर वैयक्तिक आयुष्यही तितकंच महत्त्वाचं आहे. कामाच्या वाढत्या ताणात वैयक्तिक नातेसंबंध, मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य यांना प्राधान्य देणं आवश्यक आहे. यासाठी योग्य वेळेचं नियोजन, तणाव व्यवस्थापन तंत्रं, आणि कौटुंबिक संबंध यांचं महत्त्व ओळखणं गरजेचं आहे.
आयटी क्षेत्रातील मुलामुलींनी त्यांच्या पर्सनल आणि प्रोफेशनल आयुष्यात योग्य समतोल साधला, तर ते फक्त आर्थिक यशाचं नाही तर संपूर्ण आयुष्यातील समाधानाचंही अनुभव घेऊ शकतात.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.