आपण सर्वच जण आपल्या दैनंदिन जीवनात विविध परिस्थितींचा सामना करतो. या परिस्थितींमध्ये कधीकधी असे क्षण येतात जेव्हा कोणी आपल्याबद्दल काहीतरी नकारात्मक बोलतं, आणि आपण त्या गोष्टीला मनावर घेतो. उदाहरणार्थ, कोणी तरी आपल्याला “तुम्ही मूर्ख व्यक्ती आहात” असं म्हणालं, आणि आपण दिवसभर त्या वाक्याचा विचार करत राहिलो. हे एक मानवी स्वभावाचं द्योतक आहे, परंतु हे आरोग्यासाठी योग्य नाही.
अशा प्रकारच्या टिप्पण्यांमुळे आपल्यावर नकारात्मक परिणाम होतो आणि त्याचं कारण हे आहे की आपण या गोष्टींना अनावश्यक महत्त्व देतो. आपल्या मनात ती गोष्ट सतत घोळत राहते, आपण ती परत परत आठवतो आणि त्यातून दुःख, चिंता, आणि असंतोष निर्माण होतो. आपण विचार करतो की, “का मला असं म्हटलं?”, “मी का मूर्ख आहे?”, “मी असं काय केलं ज्यामुळे लोक मला अशा प्रकारे बघतात?” आणि हे प्रश्न आपल्या मनात सतत चालू राहतात.
यामागे एक महत्त्वाचं कारण आहे – आपली असुरक्षितता. आपण जेव्हा स्वतःवर विश्वास ठेवत नाही, तेव्हा इतरांची मतं आपल्यावर जास्त प्रभाव टाकतात. आपल्याला सतत असं वाटतं की, लोक आपल्याला काय म्हणतात याचं महत्त्व आहे. आपण आपल्या स्वतःच्या आत्मविश्वासावर अवलंबून नसतो, त्यामुळे इतरांचे शब्द आपल्याला सहजपणे दुखावतात.
या परिस्थितीमध्ये एक गोष्ट समजून घेणं खूप महत्त्वाचं आहे की, लोक जे काही म्हणतात, ते त्यांचं वैयक्तिक मत असतं. ते कदाचित त्यांच्या अनुभवांवर, विचारांवर, किंवा त्यांच्या मनःस्थितीवर आधारित असू शकतं. आपण जर एखादी गोष्ट केवळ त्यांच्या मतावर आधारित करून घेतली, तर आपण आपल्या स्वतःच्या मूल्यांना, विश्वासांना, आणि आत्मसन्मानाला धक्का पोहोचवतो.
एकदा का आपण हे मान्य केलं की, लोकांचं मत हे फक्त त्यांचं वैयक्तिक मत असतं, तेव्हा आपण त्यांच्या शब्दांना जास्त महत्त्व देणं टाळू शकतो. आपण स्वतःवर विश्वास ठेवला पाहिजे आणि आपल्याला काय योग्य वाटतं, त्यानुसार काम करावं. आपलं आत्ममूल्य हे इतरांच्या मतावर अवलंबून नसतं, ते आपल्या विचारांवर, कार्यक्षमतेवर, आणि अनुभवांवर अवलंबून असतं.
आपल्याला दुसऱ्या एका गोष्टीचं भान ठेवायला हवं, ते म्हणजे आपल्या प्रतिक्रिया. जेव्हा कोणी आपल्याला काहीतरी नकारात्मक म्हणतं, तेव्हा आपण त्यावर प्रतिक्रिया कशी देतो हे खूप महत्त्वाचं आहे. जर आपण लगेचच त्यावर विचार करायला लागलो आणि आपलं मन त्या गोष्टीत गुंतवून ठेवलं, तर आपण स्वतःचं नुकसान करतो. पण जर आपण शांत राहून, त्या गोष्टीकडे दुर्लक्ष केलं, तर ती गोष्ट आपल्यावर परिणाम करत नाही.
इथे आपण थोडासा विराम घेऊ शकतो. आपल्या प्रतिक्रियांना थोडा वेळ द्या. जेव्हा कोणी आपल्याला काहीतरी नकारात्मक म्हणतं, तेव्हा लगेचच त्यावर प्रतिक्रिया देऊ नका. थोडं वेळ द्या, विचार करा, आणि मग निर्णय घ्या की, त्या गोष्टीला किती महत्त्व द्यायचं आहे. आपल्याला समजेल की, अनेकदा अशा गोष्टींचं महत्त्व कमी असतं, आणि त्या फक्त तात्पुरत्या भावनांच्या भरात आलेल्या असतात.
तसेच, आपल्याला स्वतःची सखोल ओळख करून घ्यायला हवी. आपण कोण आहोत, आपले गुण-धर्म काय आहेत, आपली ताकद काय आहे, हे समजून घेतलं पाहिजे. जेव्हा आपण स्वतःचं सत्य जाणून घेतो, तेव्हा इतरांचं मत आपल्याला त्रास देऊ शकत नाही. आपण स्वतःची ओळख निर्माण केली, की इतरांच्या शब्दांचा परिणाम कमी होतो.
आपल्या विचार करण्याच्या प्रक्रियेला देखील पुनरावलोकन करायला हवं. आपण एखाद्या नकारात्मक विचारात अडकतो, तेव्हा त्याला परत परत विचारून आपण त्या विचाराला अधिक बळ देतो. त्यामुळे आपल्या विचार करण्याच्या पद्धतीत बदल करणं आवश्यक आहे. नकारात्मक विचारांना थांबवणं, त्यांना सोडून देणं, आणि त्याऐवजी सकारात्मक विचारांची जागा निर्माण करणं हा एक उपाय आहे.
एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, आपण आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवायला शिकलं पाहिजे. इतरांच्या शब्दांनी आपल्याला भावनिकपणे अस्थिर करणं हे योग्य नाही. आपल्याला आपलं मन स्थिर ठेवायला हवं, आणि कोणत्याही परिस्थितीत शांतता राखायला हवी. जेव्हा आपलं मन स्थिर असतं, तेव्हा आपण कोणत्याही परिस्थितीत योग्य निर्णय घेऊ शकतो.
असेही क्षण येतात जेव्हा आपल्याला असं वाटतं की, इतरांचं मत खरं असेल. पण अशा वेळेस आपल्याला आत्मचिंतनाची गरज आहे. आपण विचार करावा की, “मी खरोखरच तसाच आहे का?” जर आपल्याला उत्तर होकारात्मक मिळालं, तर आपण त्यावर काम करू शकतो. पण जर आपल्याला असं वाटलं की, ते फक्त एक तात्पुरता विचार होता, तर त्याला महत्त्व न देणं हे योग्य ठरतं.
शेवटी, आपण एक गोष्ट समजून घेतली पाहिजे की, लोक जे काही बोलतात, ते त्यांच्या दृष्टिकोनातून आहे. त्यांच्या शब्दांनी आपलं आत्ममूल्य ठरवणं हे योग्य नाही. आपल्याला आपला आत्मविश्वास आणि आत्मसन्मान टिकवण्यासाठी इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहणं टाळायला हवं. आपण कोण आहोत, आपलं मूल्य काय आहे, हे फक्त आपणच ठरवू शकतो.
या सगळ्या प्रक्रियेत आपल्याला धैर्य आणि संयमाची गरज आहे. आपल्याला स्वतःच्या विचारांची, भावनांची, आणि कृतींची जबाबदारी घ्यावी लागेल. आपल्या आत्मसन्मानाचं रक्षण करणं हे आपल्याच हातात आहे, आणि ते करण्यासाठी आपल्याला मानसिक स्थिरता आणि आत्मविश्वासाची आवश्यकता आहे.
तुम्ही मूर्ख व्यक्ती आहात, असं कोणीतरी म्हटलं, तर त्याचं उत्तर देणं आपल्या हातात नाही. पण आपण त्याला कसं घेतो, यावर आपला आत्मसन्मान अवलंबून आहे. आपल्या मानसिकतेची निगा राखणं, स्वतःवर विश्वास ठेवणं, आणि इतरांच्या मतांना अनावश्यक महत्त्व न देणं हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचं रहस्य आहे.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.