जीवनात सर्व काही सुरळीत चालू असताना चांगले वागणे, शांत राहणे आणि सकारात्मक बोलणे तुलनेने सोपे असते. पण जेव्हा अचानक संकट येते, परिस्थिती आपल्या नियंत्रणाबाहेर जाते, अपेक्षा भंग होतात किंवा मोठे नुकसान सहन करावे लागते, तेव्हा आपल्या खऱ्या व्यक्तिमत्त्वाची परीक्षा सुरू होते. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले तर व्यक्तीचे खरे गुण, मूल्ये, भावनिक परिपक्वता आणि मानसिक ताकद ही संकटाच्या काळातच सर्वाधिक स्पष्टपणे दिसून येते.
संशोधन असे दाखवते की तणावपूर्ण परिस्थितीमध्ये व्यक्तीचे बाह्य मुखवटे अनेकदा गळून पडतात. आपण इतरांसमोर जसे दिसण्याचा प्रयत्न करतो आणि प्रत्यक्षात जसे असतो यामधील फरक अशा वेळी स्पष्ट होतो. म्हणूनच अनेक मानसशास्त्रज्ञ संकटाला व्यक्तिमत्त्वाचा आरसा म्हणतात.
संकट म्हणजे फक्त आर्थिक नुकसान किंवा मोठी दुर्घटना नाही. नोकरी जाणे, नातेसंबंध तुटणे, गंभीर आजार, कौटुंबिक संघर्ष, अपयश, विश्वासघात किंवा अनिश्चितता यासुद्धा संकटाचे प्रकार आहेत. अशा काळात काही लोक शांत राहतात, समस्येचा विचार करतात आणि उपाय शोधतात. तर काही लोक घाबरतात, इतरांवर राग काढतात किंवा परिस्थितीपासून पळ काढतात.
मानसशास्त्रज्ञांनी व्यक्तिमत्त्वातील “भावनिक स्थैर्य” या गुणाचा खूप अभ्यास केला आहे. भावनिक स्थैर्य असलेल्या व्यक्ती कठीण प्रसंगातही विचारपूर्वक निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना भीती वाटत नाही असे नाही, पण भीती असूनही ते परिस्थिती हाताळण्याचा प्रयत्न करतात. याउलट भावनिकदृष्ट्या अस्थिर व्यक्ती तणावाच्या काळात अधिक गोंधळलेली दिसू शकते.
संकटाच्या वेळी आपली मूल्ये देखील समोर येतात. उदाहरणार्थ, काही लोक स्वतःच्या फायद्याचा विचार करतात, तर काही लोक इतरांना मदत करण्यासाठी पुढे येतात. कोविड-१९ महामारीच्या काळात जगभर अनेक उदाहरणे पाहायला मिळाली. काही लोकांनी गरजूंची मदत केली, अन्न वाटले, रुग्णांची सेवा केली. तर काही लोकांनी स्वतःचा फायदा करून घेण्याचा प्रयत्न केला. यावरून असे दिसून आले की संकट हे फक्त परिस्थितीची नाही तर व्यक्तीच्या मूल्यांचीही परीक्षा असते.
संकटाच्या काळात संयम हा अत्यंत महत्त्वाचा गुण असतो. अनेकदा त्वरित प्रतिक्रिया देण्यापेक्षा थोडा वेळ घेऊन विचार करणे फायदेशीर ठरते. संशोधन असे सूचित करते की भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता असलेल्या व्यक्ती अधिक चांगले निर्णय घेतात. राग, भीती किंवा निराशा यांच्या प्रभावाखाली घेतलेले निर्णय नंतर पश्चात्तापाचे कारण ठरू शकतात.
कठीण परिस्थितीमध्ये नातेसंबंधांचे खरे स्वरूपही समोर येते. जोडीदार, मित्र किंवा कुटुंबातील सदस्य संकटात कसे वागतात यावरून त्यांच्या स्वभावाबद्दल बरेच काही समजते. सुखाच्या काळात सोबत असणारे अनेक लोक दुःखाच्या काळात दूर जातात. तर काही लोक संकटाच्या वेळी खंबीरपणे आपल्या पाठीशी उभे राहतात. त्यामुळे संकट हे नात्यांचीही खरी ओळख करून देते.
मानसशास्त्रामध्ये “रेझिलियन्स” म्हणजेच प्रतिकूल परिस्थितीतून पुन्हा उभे राहण्याची क्षमता हा महत्त्वाचा विषय मानला जातो. काही लोक मोठ्या धक्क्यानंतरही स्वतःला सावरतात आणि पुढे जातात. याचा अर्थ त्यांना वेदना होत नाहीत असे नाही. पण ते वेदनांमध्ये अडकून राहत नाहीत. ते अनुभवातून शिकतात आणि स्वतःला नव्याने घडवतात.
संकट माणसाला स्वतःची ओळख करून देण्याचे काम देखील करते. अनेक वेळा आपण स्वतःला जितके कमकुवत समजतो तितके प्रत्यक्षात नसतो. कठीण परिस्थितीमध्ये आपल्यातील धैर्य, सहनशक्ती आणि जिद्द समोर येते. अनेक लोकांना आयुष्यातील मोठ्या संघर्षानंतर स्वतःच्या क्षमतांची जाणीव झालेली दिसते.
याचा अर्थ असा नाही की संकटात नेहमीच शांत राहिले पाहिजे. दुःख, रडणे, भीती किंवा निराशा या मानवी भावना आहेत. त्या व्यक्त करणे चुकीचे नाही. खरे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे भावना नसणे नव्हे, तर त्या भावनांना समजून घेऊन योग्य प्रकारे हाताळण्याची क्षमता होय.
संशोधन असेही सांगते की सामाजिक आधार असलेल्या व्यक्ती संकटांना अधिक प्रभावीपणे सामोरे जातात. मित्र, कुटुंब किंवा विश्वासू व्यक्तींचा आधार मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचा असतो. मदत मागणे हे कमजोरीचे लक्षण नसून परिपक्वतेचे लक्षण आहे.
संकटाच्या काळात आपण स्वतःला काही प्रश्न विचारू शकतो. मी या परिस्थितीला कसा प्रतिसाद देत आहे? माझ्या कृती माझ्या मूल्यांशी जुळतात का? मी इतरांशी कसे वागत आहे? या प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला स्वतःबद्दल अधिक समज देऊ शकतात.
खरे व्यक्तिमत्त्व हे शब्दांमध्ये नव्हे तर कृतींमध्ये दिसते. आपण किती मोठ्या गोष्टी बोलतो यापेक्षा कठीण प्रसंगी आपण काय करतो याला अधिक महत्त्व असते. संकटाच्या वेळी प्रामाणिकपणा, जबाबदारी, सहानुभूती आणि धैर्य दाखवणारी व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या अधिक परिपक्व मानली जाते.
शेवटी, संकट हे जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. कोणीही त्यापासून पूर्णपणे दूर राहू शकत नाही. पण प्रत्येक संकट आपल्याला स्वतःला ओळखण्याची, शिकण्याची आणि अधिक मजबूत बनण्याची संधी देऊन जाते. म्हणूनच असे म्हणता येईल की सुखाच्या काळात आपली प्रतिमा दिसते, पण संकटाच्या काळात आपले खरे व्यक्तिमत्त्व दिसते. त्या क्षणी आपण कोण आहोत, आपल्या मूल्यांची खोली किती आहे आणि आपल्या मनाची ताकद किती आहे हे स्पष्टपणे समोर येते.
धन्यवाद.