“Move on” हा शब्द ऐकायला खूप सोपा वाटतो. पण प्रत्यक्षात कोणत्या व्यक्तीपासून, नात्यापासून, आठवणीपासून किंवा एखाद्या दुखापासून मनाला दूर करणं खूप कठीण असतं. अनेक लोक बाहेरून सामान्य दिसतात, काम करतात, हसतात, बोलतात, पण आतून ते अजूनही भूतकाळात अडकलेले असतात. मानसशास्त्र सांगतं की मनाला ज्या गोष्टींशी भावनिक जोड निर्माण होते, त्यापासून अचानक दूर होणं मेंदूसाठी छोट्या धक्क्यासारखं असू शकतं. म्हणून “Move on” ही फक्त इच्छा नसून ती एक मानसिक प्रक्रिया आहे.
अनेक वेळा आपण एखाद्या व्यक्तीवर, नात्यावर किंवा स्वप्नावर इतका विश्वास ठेवतो की ते तुटल्यानंतर आपली ओळखच हरवल्यासारखी वाटते. विशेषतः प्रेमसंबंध तुटणे, घटस्फोट, विश्वासघात, जवळच्या व्यक्तीचं दूर जाणं किंवा एखाद्या मोठ्या अपयशानंतर मन वारंवार त्या आठवणीकडे जात राहतं. कारण मेंदू जुन्या सवयींना आणि परिचित भावनांना धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करत असतो.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार जेव्हा एखादं नातं संपतं किंवा भावनिक तोटा होतो, तेव्हा मेंदूमध्ये तणावाशी संबंधित भाग जास्त सक्रिय होतात. त्यामुळे व्यक्तीला सतत विचार येणे, झोप न लागणे, चिडचिड, एकटेपणा किंवा रिकामेपणाची भावना जाणवू शकते. काही लोक स्वतःला दोष देतात. “माझ्यातच काहीतरी कमी होतं”, “मी पुरेसा चांगला नव्हतो” असे विचार मनात सतत फिरत राहतात. पण प्रत्येक नातं तुटण्यामागे फक्त एकच व्यक्ती जबाबदार नसते. परिस्थिती, अपेक्षा, संवाद आणि भावनिक गरजा यांचाही मोठा प्रभाव असतो.
“Move on” करण्यासाठी सर्वात आधी स्वतःच्या भावनांना नाकारू नका. अनेक लोक स्वतःला जबरदस्तीने मजबूत दाखवण्याचा प्रयत्न करतात. ते म्हणतात, “मला काही फरक पडत नाही.” पण मनातलं दुखणं दाबून ठेवलं की ते नंतर आणखी तीव्र होऊ शकतं. रडू येत असेल तर रडा, मन दुखत असेल तर ते स्वीकारा. भावना व्यक्त करणं ही कमजोरी नसून मानसिक आरोग्याची गरज आहे.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सतत जुन्या आठवणींमध्ये राहणं थांबवणं. काही लोक वारंवार जुने फोटो पाहतात, जुने चॅट वाचतात किंवा त्या व्यक्तीचं सोशल मीडिया तपासत राहतात. त्यामुळे मेंदू पुन्हा पुन्हा त्याच भावनिक अवस्थेत जातो. संशोधन सांगतं की सतत भावनिक ट्रिगरसमोर राहिल्याने recovery process धीमी होऊ शकते. त्यामुळे थोडं emotional distance तयार करणं गरजेचं असतं.
“Move on” म्हणजे विसरणं नाही. काही लोकांना वाटतं की Move on म्हणजे त्या व्यक्तीला किंवा आठवणींना पूर्णपणे मिटवणं. पण खरं म्हणजे Move on म्हणजे त्या अनुभवासोबत जगायला शिकणं. जखम पूर्णपणे नाहीशी होत नाही, पण तिचं दुखणं कमी होऊ शकतं. मन हळूहळू नवीन गोष्टी स्वीकारायला शिकतं.
स्वतःला दोष देणं थांबवा. नातं तुटल्यानंतर अनेक जण स्वतःच्या चुका सतत आठवत राहतात. पण प्रत्येक चूक म्हणजे अपयश नसतं. मानसशास्त्रात self-compassion म्हणजे स्वतःशी दयाळूपणे वागणं खूप महत्त्वाचं मानलं जातं. जसं आपण आपल्या जवळच्या व्यक्तीला समजून घेतो, तसं स्वतःलाही समजून घेणं गरजेचं असतं.
मन रिकामं ठेवलं की भूतकाळाचे विचार जास्त येतात. त्यामुळे स्वतःला नवीन गोष्टींमध्ये गुंतवणं आवश्यक असतं. व्यायाम, वाचन, प्रवास, नवीन कौशल्य शिकणं, मित्रांशी संवाद किंवा एखादा छंद या गोष्टी मनाला नवीन अनुभव देतात. संशोधनात असं दिसून आलं आहे की शारीरिक हालचाल आणि सामाजिक संपर्क यामुळे मेंदूमध्ये mood सुधारण्याशी संबंधित chemicals वाढतात.
काही लोक Move on करण्यासाठी लगेच दुसऱ्या नात्यात जातात. पण आतलं दुखणं समजून न घेता नवीन नातं सुरू केलं तर जुन्या जखमा पुन्हा समोर येऊ शकतात. त्यामुळे स्वतःला वेळ देणं महत्त्वाचं असतं. Healing ला shortcut नसतो.
झोप, आहार आणि दैनंदिन routine याकडेही लक्ष देणं गरजेचं आहे. भावनिक ताणाचा परिणाम शरीरावरही होतो. नीट झोप न घेणं, सतत थकवा, भूक कमी होणं किंवा जास्त खाणं या गोष्टी मानसिक स्थिती आणखी खराब करू शकतात. साध्या सवयीसुद्धा recovery मध्ये मदत करू शकतात.
काही वेळा मन इतकं अडकून राहतं की व्यक्ती नैराश्य, anxiety किंवा स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार अनुभवू लागते. अशा वेळी मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घेणं योग्य असू शकतं. मदत मागणं ही कमजोरी नसून स्वतःला वाचवण्याची प्रक्रिया आहे.
महत्त्वाचं म्हणजे “Move on” ही स्पर्धा नाही. कोणाला काही आठवड्यांत बरं वाटतं, तर कोणाला काही महिने किंवा वर्ष लागू शकतात. प्रत्येक व्यक्तीची emotional healing वेगळी असते. स्वतःची तुलना इतरांशी करू नका.
कधी कधी आपण ज्या व्यक्तीला सोडू शकत नाही, त्यामागे फक्त प्रेम नसतं. एकटेपणाची भीती, सवय, सुरक्षिततेची भावना किंवा स्वतःची कमी self-worth यामुळेसुद्धा मन अडकून राहतं. त्यामुळे स्वतःला समजून घेणं खूप आवश्यक असतं.
जीवनात काही लोक कायमचे राहतात आणि काही लोक फक्त आपल्याला काही शिकवण्यासाठी येतात. प्रत्येक अनुभव आनंद देईलच असं नाही, पण प्रत्येक अनुभव आपल्याला स्वतःबद्दल काहीतरी शिकवतो. काही वेळा तुटलेलं नातंही आपल्याला स्वतःची किंमत ओळखायला शिकवतं.
“Move on” म्हणजे भूतकाळाशी युद्ध करणं नाही. तर स्वतःच्या वर्तमानाला पुन्हा जगायला शिकणं आहे. सुरुवातीला कठीण वाटेल, काही दिवस पुन्हा जुन्या आठवणी त्रास देतील, पण हळूहळू मन बदलायला लागतं. जसं शरीराची जखम वेळेनुसार भरते, तसं मनालाही वेळ, समजूत आणि काळजी मिळाली तर ते पुन्हा शांत होऊ शकतं.
एक दिवस असा येतो की तीच आठवण जी आधी रडवायची, ती फक्त एक अनुभव वाटू लागते. आणि तेव्हाच कदाचित आपल्याला जाणवतं की आपण खरंच हळूहळू “Move on” होऊ लागलो आहोत.
धन्यवाद.