आपल्या आयुष्यात कधी ना कधी असा काळ येतो, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका वाटू लागते. एखादं काम आपल्याला जमेल की नाही, लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतील, अपयश आलं तर काय होईल, अशा अनेक प्रश्नांनी मन भरून जातं. आपण इतरांना यश मिळवताना पाहतो आणि नकळत स्वतःची तुलना त्यांच्याशी करू लागतो.
हळूहळू आपल्याला असं वाटू लागतं की, आपल्यात काहीतरी कमी आहे. आपल्याकडे इतरांसारखी बुद्धिमत्ता नाही, आत्मविश्वास नाही किंवा परिस्थितीशी सामना करण्याची ताकद नाही. पण एक गोष्ट लक्षात घ्या, आज तुम्हाला स्वतःबद्दल जे वाटतंय, तेच तुमच्या खऱ्या क्षमतेचं अंतिम सत्य नाही. अनेकदा आपण स्वतःला ज्या मर्यादांमध्ये बांधून ठेवतो, त्या मर्यादा आपल्या क्षमतेपेक्षा आपल्या भीतीतून तयार झालेल्या असतात.
तुम्हाला वाटतंय त्यापेक्षा तुम्ही अधिक सक्षम असू शकता. गरज आहे ती स्वतःला समजून घेण्याची, स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची आणि छोट्या छोट्या कृतींतून स्वतःची क्षमता विकसित करण्याची.
१. स्वतःबद्दलची नकारात्मक प्रतिमा बदलायला शिका
आपल्या मनात स्वतःबद्दल काही ठरावीक समजुती तयार झालेल्या असतात. उदाहरणार्थ, मला लोकांसमोर बोलता येत नाही, मी कोणताही निर्णय योग्य घेऊ शकत नाही, मला नवीन गोष्टी शिकायला जमत नाही किंवा माझ्याकडून मोठं काम होऊ शकत नाही. या समजुती अनेकदा एखाद्या जुन्या अपयशातून, दुसऱ्यांनी केलेल्या टीकेतून किंवा वारंवार आलेल्या नकारात्मक अनुभवांतून तयार होतात. पण एखाद्या परिस्थितीत तुम्हाला अपयश आलं म्हणून तुम्ही कायम अपयशी आहात, असा त्याचा अर्थ होत नाही.
एखादं कौशल्य आज तुमच्याकडे नसेल, तर ते शिकण्याची क्षमता तुमच्यात नाही, असंही नाही. मानसशास्त्रामध्ये स्वतःच्या क्षमतेविषयी असलेल्या विश्वासाला Self-Efficacy म्हणजेच स्व-कार्यक्षमतेवरील विश्वास असं म्हणतात. मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांच्या संशोधनानुसार, एखादं काम आपण करू शकतो असा विश्वास आपल्या प्रयत्नांवर, अडचणींना सामोरं जाण्याच्या वृत्तीवर आणि अपयशानंतर पुन्हा प्रयत्न करण्यावर प्रभाव टाकतो.
याचा अर्थ केवळ सकारात्मक विचार केल्याने यश मिळतं असा नाही; तर स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवून सातत्याने प्रयत्न केल्यास प्रगतीची शक्यता वाढते. त्यामुळे स्वतःला कमी लेखण्याऐवजी स्वतःला विचारा, “मला हे जमत नाही की मी अजून ते शिकलेलो नाही?” या दोन वाक्यांमधील फरक तुमच्या विचारांची दिशा बदलू शकतो.
२. तुमच्या जुन्या यशांकडे पुन्हा एकदा पाहा
आपण केलेल्या चुका आणि अपयश सहज लक्षात ठेवतो; पण कठीण परिस्थितीत आपण दाखवलेली हिंमत, घेतलेले योग्य निर्णय आणि केलेले छोटे छोटे प्रयत्न अनेकदा विसरून जातो. कदाचित तुम्ही आयुष्यात एखाद्या कठीण प्रसंगातून बाहेर पडला असाल, आर्थिक अडचणींचा सामना केला असेल, एखादं नवीन कौशल्य शिकलात किंवा इतर कोणी साथ देत नसतानाही स्वतःला सावरलं असेल. त्या वेळी तुमच्यात कोणती क्षमता होती, याचा विचार करा. कदाचित ती जिद्द होती, संयम होता, परिस्थिती समजून घेण्याची क्षमता होती किंवा मदत मागण्याचं धैर्य होतं.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, स्वतःच्या यशस्वी अनुभवांची आठवण स्व-कार्यक्षमतेवरील विश्वास वाढवण्याचा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. त्यामुळे स्वतःच्या आयुष्यातील यश केवळ मोठ्या पुरस्कारांमध्ये किंवा आर्थिक उपलब्धींमध्ये शोधू नका. भीती वाटत असूनही घेतलेला एखादा निर्णय, कठीण काळात टिकवून ठेवलेली जबाबदारी किंवा चूक मान्य करून स्वतःमध्ये केलेला बदल हेही यशच आहे.
तुम्ही यापूर्वी अनेक आव्हानांचा सामना केला आहे, याचा अर्थ भविष्यातील प्रत्येक अडचण सहज सुटेल असा नाही; पण अडचणींना सामोरं जाण्यासाठी तुमच्याकडे अनुभव आणि शिकण्याची क्षमता आहे, याची आठवण नक्कीच होते.
३. अपयश म्हणजे तुमच्या क्षमतेचा शेवट नाही
अनेक लोकांना अपयशाची भीती इतकी वाटते की ते प्रयत्न करण्यापूर्वीच माघार घेतात. त्यांना वाटतं, मी अपयशी झालो तर लोक माझ्यावर हसतील, माझी किंमत कमी होईल किंवा माझ्याबद्दल चुकीचं मत तयार होईल. त्यामुळे ते सुरक्षित वाटणाऱ्या गोष्टींमध्येच अडकून राहतात. परंतु नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी चुका होणं आणि अडचणींचा सामना करणं हा प्रक्रियेचाच भाग आहे.
एखाद्या परीक्षेत कमी गुण मिळाले, व्यवसायात नुकसान झालं किंवा नात्यात एखादा निर्णय चुकला, तर त्यातून शिकण्यासारखं काय आहे, हे पाहणं अधिक महत्त्वाचं असतं. अपयशाकडे स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाचा निकाल म्हणून पाहण्याऐवजी त्याकडे एका अनुभवाच्या स्वरूपात पाहा.
उदाहरणार्थ, एखाद्या कामात यश मिळालं नाही, तर स्वतःला ‘मी काहीच करू शकत नाही’ असं म्हणण्याऐवजी ‘माझी तयारी कुठे कमी पडली आणि पुढच्या वेळी मी काय बदल करू शकतो?’ असा प्रश्न विचारा. यामुळे लक्ष स्वतःला दोष देण्यापासून समस्येवर उपाय शोधण्याकडे वळतं. लक्षात ठेवा, प्रत्येक प्रयत्न यशस्वी होईलच असं नाही; पण प्रत्येक अनुभवातून काहीतरी शिकण्याचा प्रयत्न केल्यास तुमची समज, कौशल्यं आणि निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित होऊ शकते.
४. स्वतःची तुलना इतरांशी करणं थांबवा
आज सोशल मीडियाच्या काळात दुसऱ्यांचं यश, त्यांची जीवनशैली, त्यांच्याकडे असलेल्या संधी आणि त्यांचे आनंदाचे क्षण पाहणं खूप सोपं झालं आहे. पण दुसऱ्यांचं आयुष्य पाहताना आपण अनेकदा त्यांच्या यशाची तुलना आपल्या संघर्षांशी करतो. एखाद्या व्यक्तीने कमी वयात मोठं यश मिळवलं म्हणून आपण मागे पडलो आहोत, असं समजतो.
एखाद्याचं बोलणं प्रभावी आहे म्हणून आपल्याला बोलता येत नाही, असं मानतो. प्रत्यक्षात प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, कौशल्यं, संधी, जबाबदाऱ्या आणि शिकण्याचा वेग वेगळा असतो. त्यामुळे दुसऱ्यांच्या प्रगतीवरून स्वतःची किंमत ठरवणं योग्य नाही. इतरांकडून प्रेरणा घ्या, पण स्वतःला कमी लेखण्यासाठी त्यांचा वापर करू नका. त्याऐवजी काल तुम्ही कसे होता आणि आज तुमच्यात काय बदल झाला आहे, हे पाहा. पूर्वी ज्या गोष्टीची भीती वाटत होती, ती आता थोडी सोपी वाटते का? पूर्वी ज्या प्रसंगात तुम्ही गोंधळून जात होता, तिथे आता शांतपणे विचार करू शकता का? तुम्ही एखादी चूक पूर्वीपेक्षा लवकर सुधारू शकता का? या छोट्या बदलांमधून तुमची प्रगती दिसू शकते. तुमची स्पर्धा प्रत्येक वेळी दुसऱ्या व्यक्तीशी असण्याची गरज नाही. स्वतःच्या कालच्या मर्यादांपेक्षा आज थोडं पुढे जाणंही महत्त्वाचं आहे.
५. आत्मविश्वास येण्याची वाट पाहू नका, कृती करायला सुरुवात करा
अनेकांना असं वाटतं की, आधी माझा आत्मविश्वास वाढला पाहिजे आणि मग मी नवीन काम सुरू करेन. पण प्रत्यक्षात अनेकदा कृती केल्यानंतरच आत्मविश्वास वाढतो. एखाद्या कार्यक्रमात बोलण्याची भीती वाटत असेल, तर सुरुवातीला दोन किंवा तीन लोकांसमोर बोलण्याचा सराव करा. नवीन कौशल्य शिकायचं असेल, तर दररोज थोडा वेळ त्यासाठी द्या. एखादा महत्त्वाचा निर्णय घ्यायचा असेल, तर उपलब्ध माहिती गोळा करा, पर्याय समजून घ्या आणि आवश्यक असल्यास विश्वासू व्यक्तीचा सल्ला घ्या. एकाच वेळी सगळं बदलण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी लहान आणि साध्य होणारी पावलं उचला. मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांच्या स्व-कार्यक्षमतेच्या सिद्धांतानुसार, स्वतःच्या प्रयत्नांतून मिळालेले यशस्वी अनुभव हा क्षमतेवरील विश्वास वाढवण्याचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. म्हणूनच तुम्ही केलेल्या प्रत्येक छोट्या प्रयत्नाची नोंद ठेवा. एखादं काम पूर्ण केलं, ठरवलेला अभ्यास केला, कठीण संभाषण शांतपणे केलं किंवा भीती असूनही नवीन अनुभव घेतला, तर त्याची दखल घ्या. अशा अनुभवांमुळे ‘मी प्रयत्न करू शकतो’, ‘मी शिकू शकतो’ आणि ‘अडचण आली तरी पुन्हा प्रयत्न करू शकतो’ हा विश्वास बळकट होण्यास मदत होते. आत्मविश्वास म्हणजे कधीही भीती न वाटणं नव्हे; भीती वाटत असतानाही योग्य तयारीनिशी पुढचं पाऊल उचलता येणं, हाही आत्मविश्वासाचाच भाग आहे.
६. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला
आपण दिवसभर इतर अनेक व्यक्तींशी संवाद साधतो; पण स्वतःशी कसं बोलतो, याकडे फारसं लक्ष देत नाही. एखादी चूक झाली की आपण स्वतःला मूर्ख म्हणतो, एखादं काम जमलं नाही की स्वतःला कमकुवत समजतो किंवा एखाद्याने टीका केली की त्याचे शब्द मनात पुन्हा पुन्हा आठवत राहतो. सतत अशा प्रकारे स्वतःशी नकारात्मक संवाद साधल्यामुळे आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेकडे वस्तुनिष्ठपणे पाहणं कठीण होऊ शकतं. म्हणून स्वतःशी बोलताना थोडी समजूतदार आणि वास्तववादी भाषा वापरा. ‘मला काहीच जमत नाही’ याऐवजी ‘या गोष्टीत मला अजून सरावाची गरज आहे’ असं म्हणा. ‘मी कायम अपयशी ठरतो’ याऐवजी ‘या वेळी अपेक्षित परिणाम मिळाला नाही, पण मी कारणं समजून घेऊ शकतो’ असं म्हणा. स्वतःशी दयाळूपणे वागणं म्हणजे स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणं नव्हे. त्याचा अर्थ चुका मान्य करतानाही स्वतःचा अपमान न करता सुधारण्याची संधी देणं असा आहे. तुम्ही एखाद्या जवळच्या व्यक्तीला अडचणीत पाहिलं, तर तिच्याशी ज्या पद्धतीने बोलाल, त्याच समजूतदारपणाने स्वतःशीही बोलण्याचा प्रयत्न करा. स्वतःच्या कमतरता स्वीकारताना स्वतःमधील चांगल्या गोष्टींचीही दखल घ्या. कारण स्वतःला सतत दोष देत राहिल्याने प्रत्येक समस्या सुटत नाही; काही समस्यांसाठी स्वतःला समजून घेणं, मदत मागणं आणि नव्याने प्रयत्न करणं अधिक उपयुक्त ठरतं.
७. तुमच्या क्षमतेला योग्य संधी द्या
कधीकधी आपल्याला स्वतःची क्षमता ओळखता येत नाही, कारण आपण स्वतःला नवीन अनुभव घेण्याची संधीच देत नाही. आपल्याला एखादी गोष्ट आवडत असते, पण लोक काय म्हणतील या भीतीने आपण ती करत नाही. एखादं काम शिकण्याची इच्छा असते, पण वय निघून गेलं किंवा आता आपल्याला जमणार नाही, असं समजून थांबतो. काही वेळा अपयशाची भीती, वेळेची कमतरता किंवा आर्थिक परिस्थिती यांमुळेही आपल्याला मर्यादा येतात. या अडचणी वास्तव असू शकतात, त्यामुळे त्याकडे दुर्लक्ष करण्याची गरज नाही. मात्र, परिस्थितीतील अडथळे आणि स्वतःबद्दल तयार झालेल्या नकारात्मक समजुती यांमध्ये फरक ओळखणं आवश्यक आहे. तुम्हाला काही करायचं असेल, तर त्यासाठी उपलब्ध साधनं, वेळ, मदत आणि कौशल्यांचा विचार करा. गरज पडल्यास छोट्या स्तरावर सुरुवात करा. तुम्हाला सर्व काही एकट्यानेच करायला हवं असं नाही. इतरांची मदत घेणं, मार्गदर्शन मागणं किंवा एखादं काम शिकण्यासाठी वेळ देणं हीसुद्धा सक्षम व्यक्तीची लक्षणं आहेत. स्वतःची क्षमता विकसित करण्यासाठी प्रत्येक वेळी मोठा निर्णय घेण्याची गरज नसते. कधी कधी दररोजच्या दिनक्रमात केलेला छोटासा बदलही नवीन शक्यता उघडू शकतो. स्वतःला संधी द्या, कारण तुम्हाला एखादी गोष्ट जमेल की नाही, हे समजण्यासाठी अनेकदा प्रयत्न करणं आवश्यक असतं.
स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवण्यासाठी आजपासून काय कराल?
* स्वतःमधील तीन चांगल्या गोष्टी लिहा. त्या तुमच्या कौशल्यांशी, स्वभावाशी किंवा कठीण प्रसंगात दाखवलेल्या गुणांशी संबंधित असू शकतात.
* एक छोटी कृती ठरवा. बऱ्याच दिवसांपासून पुढे ढकलत असलेलं एखादं काम निवडा आणि त्यासाठी आज किमान दहा मिनिटं द्या.
* अपयशातून एक धडा शोधा. एखादी चूक आठवल्यावर स्वतःला दोष देण्याऐवजी त्यातून काय शिकता येईल, याचा विचार करा.
* तुलना कमी करून प्रगती नोंदवा. दर आठवड्याला स्वतःमध्ये झालेला एक सकारात्मक बदल लिहा.
* गरज पडल्यास मदत घ्या. स्वतः सक्षम असण्याचा अर्थ प्रत्येक अडचण एकट्याने सोडवणं असा नाही.
या सवयींमुळे लगेच मोठा बदल होईलच असं नाही. पण त्यांचा नियमित सराव केल्यास स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्यास आणि प्रयत्नांमध्ये सातत्य ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
आयुष्यात प्रत्येक व्यक्तीची क्षमता सारखी नसते आणि प्रत्येकाला प्रत्येक गोष्ट जमेलच असंही नाही. पण आपल्या सध्याच्या कौशल्यांवरून आपल्या भविष्यातील सर्व शक्यता ठरवता येत नाहीत. तुम्ही आज जिथे आहात, तिथून पुढे जाण्यासाठी काय शिकू शकता, कोणते बदल करू शकता आणि कोणती मदत घेऊ शकता, हे अधिक महत्त्वाचं आहे. स्वतःवर विश्वास ठेवणं म्हणजे स्वतःच्या क्षमतेबद्दल अवास्तव कल्पना बाळगणं नव्हे. त्याचा अर्थ स्वतःच्या ताकदी ओळखणं, कमतरता स्वीकारणं आणि सुधारण्यासाठी प्रयत्न करणं असा आहे. तुम्हाला भीती वाटू शकते, कधी अपयश येऊ शकतं, कधी इतर लोक तुमच्यावर विश्वास ठेवणार नाहीत. तरीही तुम्ही शिकू शकता, स्वतःमध्ये बदल घडवू शकता आणि योग्य दिशेने पुढे जाऊ शकता. इतरांनी तुमची क्षमता ओळखण्याची वाट पाहत बसू नका. स्वतःला संधी द्या, स्वतःच्या प्रयत्नांची दखल घ्या आणि प्रगतीसाठी आवश्यक असलेली पावलं उचला.
लक्षात ठेवा, तुम्ही आज जे आहात ते तुमच्या प्रवासाचा एक टप्पा आहे, तुमच्या संपूर्ण क्षमतेची मर्यादा नाही. तुम्हाला वाटतंय त्यापेक्षा तुम्ही अधिक सक्षम आहात. आता स्वतःला ते सिद्ध करण्यासाठी एक छोटंसं पाऊल उचला.
धन्यवाद.