मुलांनी चांगलं वागावं, अभ्यास करावा, मोठ्यांचं ऐकावं आणि स्वतःच्या जबाबदाऱ्या समजून घ्याव्यात, ही प्रत्येक पालकांची इच्छा असते. त्यामुळे मुलांच्या चुकीच्या वर्तनाला आळा घालण्यासाठी पालक शिस्त लावतात. पण शिस्त लावणे आणि मुलाला घाबरवणे यात मोठा फरक आहे.
काही पद्धती पालकांना त्या क्षणी प्रभावी वाटतात. मुलाने लगेच ऐकलं की आपली पद्धत योग्य आहे, असं त्यांना वाटू शकतं. मात्र मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की भीती, मार, अपमान किंवा सतत ओरडण्यावर आधारित शिस्त दीर्घकाळ उपयोगी ठरत नाही. उलट मुलाच्या वर्तनावर आणि पालक-मुलाच्या नात्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
१. मार देऊन शिस्त लावणे
“एक चापट मारली की लक्षात राहील” किंवा “दोन फटके दिल्याशिवाय मुलं ऐकत नाहीत” अशी मानसिकता अजूनही अनेक ठिकाणी दिसते.
पण शारीरिक शिक्षा मुलाला योग्य वर्तन शिकवण्यापेक्षा भीती निर्माण करते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते शारीरिक शिक्षेमुळे मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर, वर्तनावर, सामाजिक-भावनिक विकासावर आणि पालक-मुलाच्या नात्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतात.
मुलाला “हे चुकीचं का आहे?” यापेक्षा “पुन्हा केलं तर मार मिळेल” हे शिकण्याची शक्यता जास्त असते.
२. सतत ओरडणे
काही पालक मुलाला प्रत्येक छोट्या चुकीसाठी ओरडतात.
“तुला काही कळत नाही का?”
“किती वेळा सांगायचं?”
“तुझं कधीच काही होणार नाही!”
अशा वाक्यांमुळे मुलाच्या वर्तनात अपेक्षित सुधारणा होईलच असं नाही. उलट सतत ओरडण्यामुळे मुलामध्ये भीती, चिडचिड, बचावात्मक वृत्ती किंवा पालकांपासून भावनिक अंतर निर्माण होऊ शकतं.
अमेरिकन Academy of Pediatrics च्या मार्गदर्शनानुसार ओरडणे, लाजवणे आणि अपमान करणे या पद्धती दीर्घकाळ प्रभावी शिस्तीच्या पद्धती नाहीत.
३. मुलाचा अपमान करणे
“तू आळशी आहेस.”
“तू मूर्ख आहेस.”
“बाकीची मुलं बघ, किती हुशार आहेत.”
इथे एक महत्त्वाचा फरक आहे.
मुलाने केलेली चूक चुकीची असू शकते; पण मुलाला ‘चुकीचा’ ठरवणे योग्य नाही.
“तू गृहपाठ केला नाहीस” हे वर्तनाबद्दल आहे.
“तू कधीच काही करत नाहीस” हे मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वावर केलेलं लेबल आहे.
सतत अशा लेबलिंगमुळे मुलाची स्वतःबद्दलची प्रतिमा नकारात्मक होऊ शकते.
४. इतर मुलांशी तुलना करणे
“तुझ्या मित्राला बघ, तो किती चांगला अभ्यास करतो.”
“तुझ्या बहिणीला सगळं वेळेवर करता येतं.”
पालकांना तुलना प्रेरणादायी वाटू शकते. पण मुलाला त्यातून अनेकदा प्रेरणेपेक्षा मी कमी आहे असा संदेश मिळतो.
तुलनेऐवजी मुलाच्या स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष देणं अधिक उपयोगी ठरू शकतं.
उदाहरणार्थ,
“गेल्या आठवड्यात तू दहा मिनिटं अभ्यास केलास, आज पंधरा मिनिटं करूया.”
यातून मुलाला स्वतःच्या प्रगतीची जाणीव होते.
५. प्रत्येक गोष्टीसाठी धमकी देणे
“अभ्यास केला नाहीस तर मोबाईल कायमचा घेऊन ठेवेन.”
“आता ऐकलं नाहीस तर घराबाहेर काढेन.”
“पुन्हा असं केलंस तर बघ काय होतं.”
धमकीमुळे मुलं काही काळ ऐकू शकतात. पण त्यातून अंतर्गत शिस्त विकसित होईलच असं नाही.
शिस्तीचा उद्देश मुलाला पालक नसतानाही योग्य निर्णय घेता यावा हा असायला हवा.
६. नियम स्पष्ट न करता शिक्षा करणे
काही वेळा मुलाला कोणता नियम आहे हे स्पष्ट सांगितलेलं नसतं. चूक झाल्यानंतर अचानक शिक्षा केली जाते.
उदाहरणार्थ, पालकांनी मोबाईल वापरण्याची वेळ कधीच ठरवलेली नाही. पण मुलाने रात्री मोबाईल वापरला म्हणून अचानक रागावले.
यामुळे मुलाला नियमापेक्षा पालकांचा मूड महत्त्वाचा वाटू लागतो.
त्याऐवजी नियम आधी स्पष्ट असावेत.
“रात्री आठ वाजल्यानंतर मोबाईल नाही. आठ वाजता आपण तो बाजूला ठेवू.”
अशी स्पष्टता मुलाला अपेक्षा समजून घेण्यास मदत करते.
७. पालकांचा मूड आणि शिस्त बदलत राहणे
एका दिवशी एखादी गोष्ट चालते आणि दुसऱ्या दिवशी त्याच गोष्टीसाठी शिक्षा होते, तर मुलाला नेमकं काय योग्य आहे हे समजणं कठीण होतं.
उदाहरणार्थ, आईने टीव्ही पाहण्याची परवानगी दिली, पण वडिलांनी त्याच गोष्टीवर रागावलं.
मुलाला नियमापेक्षा कोणत्या पालकांसमोर काय बोलायचं हे शिकण्याची शक्यता असते.
म्हणून शक्य असेल तेव्हा पालकांनी मूलभूत नियमांबाबत एकमत ठेवणं महत्त्वाचं आहे.
८. मुलाच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करणे
“रडू नकोस.”
“मुलं रडत नाहीत.”
“यात एवढं काय झालं?”
असं म्हणण्याऐवजी मुलाच्या भावनेला नाव देणं अधिक उपयोगी ठरू शकतं.
“तुला हे खेळणं मिळालं नाही म्हणून तू नाराज आहेस, मला समजतं.”
याचा अर्थ मुलाची प्रत्येक मागणी मान्य करणे असा नाही.
भावना स्वीकारणे आणि चुकीचं वर्तन स्वीकारणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
पालक म्हणू शकतात:
“तुला राग आला आहे हे मला समजतं. पण राग आला म्हणून मारता येणार नाही.”
हीच खरी भावनिक शिस्त आहे.
मग शिस्त लावण्याची योग्य पद्धत कोणती?
शिस्त म्हणजे शिक्षा नव्हे. शिस्त म्हणजे मुलाला योग्य वर्तन शिकवण्याची प्रक्रिया.
यासाठी काही साध्या गोष्टी उपयोगी ठरू शकतात.
पहिली गोष्ट: नियम कमी आणि स्पष्ट ठेवा.
घरात दहा-पंधरा नियम करण्यापेक्षा काही महत्त्वाचे नियम ठरवा.
दुसरी गोष्ट: चुकीच्या वर्तनाऐवजी योग्य वर्तनाकडे लक्ष द्या.
मुलाने शांतपणे खेळणी आवरली तर त्याची दखल घ्या.
“तू आज स्वतःहून खेळणी आवरलीस, छान.”
योग्य वर्तनाला सकारात्मक प्रतिसाद देणे ही प्रभावी शिस्तीची महत्त्वाची पद्धत आहे.
तिसरी गोष्ट: नैसर्गिक आणि संबंधित परिणाम वापरा.
मुलाने रंगपेटी वापरून ती आवरली नाही, तर पुढच्या खेळापूर्वी ती आवरण्याची जबाबदारी त्याची असू शकते.
चौथी गोष्ट: पालकांनी स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवावं.
पालक स्वतः रागात असताना मुलाला शिस्त लावण्याचा प्रयत्न केला तर परिस्थिती आणखी बिघडू शकते.
कधी कधी काही मिनिटं थांबून, स्वतः शांत झाल्यावर मुलाशी बोलणं अधिक प्रभावी ठरतं.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
मुलाला शिस्त लागावी म्हणून त्याला घाबरवण्याची गरज नाही.
मुलाने पालकांचा आदर करावा, पण भीती बाळगू नये.
“मी चूक केली तर आई-बाबा मला समजून सांगतील आणि योग्य मार्ग दाखवतील” हा विश्वास मुलामध्ये निर्माण झाला तर तो हळूहळू बाह्य नियंत्रणापेक्षा अंतर्गत शिस्त शिकू लागतो.
संशोधनाचा एकूण संदेश स्पष्ट आहे: मार, अपमान, धमकी, लाजवणे आणि सतत ओरडणे यापेक्षा स्पष्ट मर्यादा, सातत्य, सकारात्मक प्रोत्साहन, योग्य परिणाम आणि शांत संवाद या पद्धती मुलांच्या विकासासाठी अधिक योग्य आहेत.
कारण शेवटी पालकत्वाचा उद्देश फक्त “मुलाने माझं ऐकावं” हा नसून,
“मुलाला स्वतः योग्य काय आणि अयोग्य काय हे समजून निर्णय घेता यावा” हा असायला हवा.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
