“विनाकारण चिडचिड होतेय, सतत थकवा जाणवतोय, वजन वाढतंय किंवा मासिक पाळी अनियमित झाली आहे? कदाचित तुमच्या शरीरातील हार्मोन्समध्ये काही बदल होत असतील. स्त्रियांनी हार्मोनल आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी कोणत्या छोट्या सवयी अंगीकारायला हव्यात, हे आज जाणून घेऊया!”
स्त्रियांच्या आयुष्यात हार्मोन्सची भूमिका खूप महत्त्वाची असते. मासिक पाळी, गर्भधारणा, झोप, भूक, त्वचेचे आरोग्य, वजन, मनःस्थिती आणि भावनिक स्थैर्य या अनेक गोष्टींवर हार्मोन्सचा प्रभाव पडतो. त्यामुळे हार्मोन्समध्ये बदल झाले की त्याचा परिणाम केवळ शरीरावरच नाही, तर मानसिक आरोग्यावरही दिसून येऊ शकतो.
कधी विनाकारण चिडचिड होणे, कधी खूप भावनिक वाटणे, झोप न लागणे, सतत थकवा जाणवणे किंवा वजनात बदल होणे अशा गोष्टी काही स्त्रियांना अनुभवायला मिळतात. मात्र प्रत्येक वेळी यामागे हार्मोन्सच कारणीभूत असतात असे नाही.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हार्मोन्स पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात ठेवता येत नाहीत; पण योग्य जीवनशैली, आहार, व्यायाम आणि ताणाचे व्यवस्थापन यांमुळे हार्मोनल आरोग्याला नक्कीच मदत होऊ शकते.
१. आहाराकडे विशेष लक्ष द्या
हार्मोनल आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी संतुलित आहार महत्त्वाचा आहे. रोजच्या जेवणात डाळी, कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, फळे, दूध, दही, सुका मेवा आणि प्रथिनांचा समावेश करा. आहारात फायबरचे प्रमाण योग्य ठेवा.
सतत बाहेरचे पदार्थ, जास्त साखर आणि प्रक्रिया केलेले अन्न खाण्याची सवय कमी करा. जेवणाच्या वेळा शक्यतो नियमित ठेवा. हार्मोन्स संतुलित करण्यासाठी एखादाच विशिष्ट पदार्थ खाल्ल्याने चमत्कारिक बदल होतात, असा समज करून घेऊ नका.
२. पुरेशी झोप घ्या
झोप आणि हार्मोन्स यांचा जवळचा संबंध आहे. अपुरी झोप झाल्यास भूक, ताण आणि शरीरातील ऊर्जा नियंत्रित करणाऱ्या प्रक्रियांवर परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे दररोज साधारण ७ ते ९ तास झोप घेण्याचा प्रयत्न करा. झोपण्यापूर्वी मोबाईलचा वापर कमी करा. रात्री उशिरापर्यंत जागण्याची सवय टाळा.
३. मानसिक ताण कमी करा
स्त्रियांच्या हार्मोनल आरोग्यामध्ये मानसिक आरोग्यालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. सततचा मानसिक ताण शरीरातील कॉर्टिसॉल या ताणाशी संबंधित हार्मोनवर परिणाम करू शकतो.
घर, नोकरी, मुलांची जबाबदारी आणि नातेसंबंध सांभाळताना अनेक स्त्रिया स्वतःकडे दुर्लक्ष करतात. त्यामुळे रोज स्वतःसाठी थोडा वेळ काढा. ध्यान, दीर्घ श्वसन, आवडते छंद, संगीत ऐकणे किंवा जवळच्या व्यक्तीशी मनमोकळे बोलणे यामुळे ताण व्यवस्थापनास मदत होऊ शकते.
४. नियमित व्यायाम करा
व्यायाम हा हार्मोनल आरोग्यासाठी उपयुक्त आहे. दररोज ३० मिनिटे चालणे, योगासने, सायकलिंग किंवा पोहणे यांसारख्या शारीरिक हालचाली करा.
विशेषतः PCOS म्हणजेच पॉलिसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम असलेल्या स्त्रियांसाठी नियमित व्यायाम आणि संतुलित आहार फायदेशीर ठरू शकतो. व्यायामामुळे शरीराची इन्सुलिनला प्रतिसाद देण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होते.
५. वजन निरोगी मर्यादेत ठेवा
वजनात अचानक वाढ किंवा घट होणे, विशेषतः पोटाभोवती चरबी वाढणे, काही स्त्रियांमध्ये हार्मोनल आणि चयापचयाशी संबंधित समस्यांशी जोडलेले असू शकते.
मात्र प्रत्येक स्त्रीचे शरीर वेगळे असते. त्यामुळे इतरांशी स्वतःची तुलना न करता योग्य आहार आणि व्यायामाच्या मदतीने निरोगी वजन राखण्याचा प्रयत्न करा.
६. मासिक पाळीतील बदलांकडे दुर्लक्ष करू नका
मासिक पाळी अनियमित होणे, चेहऱ्यावर जास्त मुरुम येणे, चेहऱ्यावर केस वाढणे, केस गळणे किंवा वजनात अनपेक्षित बदल होणे ही PCOS किंवा इतर आरोग्यविषयक समस्यांची लक्षणे असू शकतात.
थायरॉईडच्या समस्यांमुळेही मासिक पाळी आणि शरीराच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे अशी लक्षणे वारंवार जाणवत असल्यास स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. आवश्यकतेनुसार तपासण्या करून घ्या.
७. स्वतःहून हार्मोनल औषधे घेऊ नका
सोशल मीडियावर हार्मोन्स संतुलित करण्यासाठी अनेक पावडर, गोळ्या आणि सप्लिमेंट्स सुचवले जातात. मात्र त्यांचा प्रत्येक स्त्रीला फायदा होईलच असे नाही.
डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हार्मोनल औषधे किंवा हर्बल सप्लिमेंट्स घेऊ नका. कारण हार्मोनल असंतुलनाचे कारण शोधणे आणि त्यानुसार उपचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
स्त्रीचे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य एकमेकांशी जोडलेले आहे. त्यामुळे स्वतःच्या भावना, झोप, आहार आणि आरोग्य यांना प्राधान्य देणे गरजेचे आहे.
हार्मोन्स नियंत्रणात ठेवण्याचा अर्थ स्वतःच्या शरीराशी सतत संघर्ष करणे नाही, तर शरीराच्या गरजा समजून घेऊन त्याची योग्य काळजी घेणे हा आहे.
स्वतःसाठी वेळ काढा, स्वतःच्या आरोग्याकडे लक्ष द्या आणि गरज पडल्यास वैद्यकीय मदत घ्या. कारण निरोगी स्त्री म्हणजे केवळ निरोगी शरीर नव्हे, तर मानसिकदृष्ट्याही आनंदी आणि समाधानी व्यक्तिमत्त्व!
धन्यवाद.