मानसशास्त्रज्ञ म्हणून काम करताना मला अनेकदा एक प्रश्न ऐकायला मिळतो, “मला आयुष्यात जे हवं होतं ते जवळजवळ सगळं मिळालं आहे. चांगली नोकरी आहे, घर आहे, आर्थिक स्थैर्य आहे, कुटुंब आहे. तरीही मनातून समाधान का वाटत नाही?” हा प्रश्न ऐकताना मला एक गोष्ट नेहमी जाणवते. आपण सुख आणि समाधान यांना एकच गोष्ट समजतो, पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून ती पूर्णपणे एकसारखी नाहीत. एखादी गोष्ट मिळाल्यामुळे काही काळ आनंद मिळू शकतो, पण त्यातून कायमस्वरूपी समाधान मिळेलच असे नाही.
आपल्या मनाची एक विलक्षण सवय आहे. एखादी गोष्ट मिळण्यापूर्वी आपण तिच्याबद्दल खूप विचार करतो. “हे मिळालं की मी खुश होईन”, “माझं स्वतःचं घर झालं की सगळं व्यवस्थित होईल”, “पगार वाढला की चिंता कमी होईल”, “लग्न झालं की आयुष्य स्थिर होईल”, “मुलं मोठी झाली की मला निवांत वेळ मिळेल.” आपण भविष्यातील एखाद्या घटनेला आपल्या आनंदाची गुरुकिल्ली समजतो. ती गोष्ट मिळते, काही काळ मनाला आनंद होतो आणि नंतर तीच गोष्ट आपल्या रोजच्या आयुष्याचा सामान्य भाग बनते. मानसशास्त्रात याला hedonic adaptation म्हणजेच आनंदाशी जुळवून घेण्याची प्रक्रिया म्हणतात. नवीन वस्तू, नवीन पद, जास्त पगार किंवा एखादं मोठं यश मिळाल्यानंतरचा आनंद कालांतराने कमी होणे ही मानवी मनाची सामान्य प्रक्रिया आहे.
माझ्या अनुभवात मला आणखी एक गोष्ट वारंवार दिसते. अनेक लोकांना प्रत्यक्षात जे हवं आहे ते मिळवायचं नसतं, तर त्या गोष्टीमुळे मनात निर्माण होणारी भावना मिळवायची असते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला भरपूर पैसा हवा असतो. पण त्याला फक्त पैसा नको असतो. त्याला सुरक्षितता, प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य किंवा “मी इतरांपेक्षा कमी नाही” अशी भावना हवी असते. एखाद्याला मोठं घर हवं असतं, पण त्यामागे स्थैर्याची गरज असू शकते. एखाद्याला प्रसिद्धी हवी असते, पण आतून त्याला मान्यता आणि स्वीकार हवा असतो. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा आपण मूळ भावनिक गरज समजून न घेता बाहेरच्या गोष्टींच्या मागे धावत राहतो.
आपल्या समाजातही सुखाबद्दल काही ठरावीक कल्पना रुजलेल्या आहेत. चांगलं शिक्षण, चांगली नोकरी, स्वतःचं घर, चांगलं लग्न, मुलं, गाडी, आर्थिक प्रगती म्हणजे यशस्वी आयुष्य, अशी एक चौकट आपल्यासमोर असते. त्यामुळे कधी कधी आपण स्वतःला प्रश्नच विचारत नाही की “मला खरंच काय हवं आहे?” त्याऐवजी आपण विचारतो, “इतर लोकांच्या मते मला काय मिळवायला हवं?” मग एखादी गोष्ट मिळाल्यानंतरही मन समाधानी राहत नाही, कारण ती गोष्ट आपल्या खऱ्या मूल्यांशी किंवा गरजांशी जोडलेली नसते.
यामध्ये social comparison, म्हणजेच सतत इतरांशी तुलना करण्याची सवय, मोठी भूमिका बजावते. आपण स्वतःकडे काय आहे यापेक्षा दुसऱ्याकडे काय जास्त आहे याकडे लक्ष देऊ लागतो. कालपर्यंत आपल्याला आपलं घर मोठं आणि सुंदर वाटत होतं. पण मित्राने त्यापेक्षा मोठं घर घेतलं की अचानक आपलं घर छोटं वाटू लागतं. आपला पगार चांगला वाटत होता, पण कोणीतरी आपल्यापेक्षा दुप्पट कमावत असल्याचं समजलं की आपल्याला स्वतःची प्रगती कमी वाटू लागते. सोशल मीडियामुळे ही तुलना आणखी सहज उपलब्ध झाली आहे. आपण इतरांच्या आयुष्यातील निवडक चांगले क्षण पाहतो आणि त्यांची तुलना आपल्या संपूर्ण आयुष्याशी करतो.
मला असंही जाणवतं की काही लोक “पुढचं लक्ष्य” मिळवण्यात इतके व्यस्त होतात की सध्याच्या आयुष्याचा अनुभव घेणंच विसरतात. एक लक्ष्य पूर्ण झालं की लगेच दुसरं लक्ष्य. घर झालं, आता मोठी गाडी हवी. गाडी झाली, आता जास्त पैसे हवेत. पैसे झाले, आता मोठा व्यवसाय हवा. व्यवसाय झाला, आता आणखी विस्तार हवा. ध्येय असणं चुकीचं नाही. उलट ध्येय माणसाला दिशा देतात. पण जर प्रत्येक आनंदाची अट “पुढे काहीतरी मिळाल्यावर” अशी असेल, तर वर्तमान कायम अपूर्ण वाटत राहतो.
याचा अर्थ असा नाही की पैसा, यश, चांगलं करिअर किंवा भौतिक सुविधा सुख देत नाहीत. त्या जीवनातील सुरक्षितता आणि सोय वाढवू शकतात. विशेषतः मूलभूत गरजा पूर्ण होणं मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचं आहे. पण एका विशिष्ट टप्प्यानंतर बाह्य गोष्टी वाढत गेल्या म्हणून अंतर्गत समाधान त्याच प्रमाणात वाढेलच असं नाही. समाधानासाठी नातेसंबंधांची गुणवत्ता, अर्थपूर्ण काम, स्वतःबद्दलची स्वीकाराची भावना, स्वायत्तता, विश्रांती आणि आपल्या मूल्यांनुसार जगणं यांनाही महत्त्व असतं.
म्हणूनच माझ्या मते स्वतःला अधूनमधून एक साधा प्रश्न विचारणं गरजेचं आहे, “माझ्याकडे अजून काय नाही?” यापेक्षा “माझ्याकडे आज काय आहे आणि त्याचा मी अनुभव घेतोय का?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे. कृतज्ञता म्हणजे आयुष्यात समस्या नाहीत असं मानणं नाही. कृतज्ञता म्हणजे समस्या असतानाही आयुष्यात असलेल्या चांगल्या गोष्टींची जाणीव ठेवणं. संशोधनातही कृतज्ञतेच्या सरावाचा सकारात्मक भावनांशी आणि मानसिक कल्याणाशी संबंध आढळतो.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःची किंमत आपल्या मिळकतीशी जोडू नका. “मी किती कमावतो?”, “माझ्याकडे किती आहे?”, “लोक मला किती महत्त्व देतात?” या प्रश्नांवर आपली संपूर्ण आत्ममूल्याची भावना अवलंबून असेल, तर बाहेरची परिस्थिती बदलली की मनाची स्थिरताही बदलते. आपण काही मिळवलं म्हणून आपली किंमत वाढत नाही आणि काही गमावलं म्हणून आपली किंमत कमी होत नाही. हा फरक मनाला समजणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
माझ्या अनुभवातून मला एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवते: सुख हे फक्त मिळवण्याच्या प्रक्रियेत नसतं, ते अनुभवण्याच्या क्षमतेतही असतं. एखादी व्यक्ती साध्या घरात राहत असली तरी तिला आपल्या कुटुंबासोबत वेळ घालवताना समाधान मिळू शकतं. दुसरीकडे, खूप काही मिळवलेली व्यक्ती सतत पुढच्या गोष्टीच्या चिंतेत असेल तर तिच्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घेणं कठीण होऊ शकतं.
म्हणून पुढच्या वेळी तुम्हाला मनात असं वाटलं की, “मला जे हवं होतं ते मिळालंय, पण तरीही मी खुश नाही,” तेव्हा स्वतःला दोष देऊ नका. त्याऐवजी थांबा आणि स्वतःला काही प्रश्न विचारा: “मला नेमकं काय हवं होतं?”, “त्या गोष्टीमुळे मला कोणती भावना मिळेल असं वाटत होतं?”, “माझं सध्याचं आयुष्य माझ्या मूल्यांशी जुळतंय का?”, “मी सतत इतरांशी तुलना तर करत नाही ना?”, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, “मी जे मिळवलं आहे त्याचा अनुभव घेण्यासाठी स्वतःला वेळ देतोय का?”
कारण आयुष्याची गंमत अशी आहे की आपण अनेकदा सुख मिळवण्यासाठी धावत राहतो, पण सुखाचा अनुभव घेण्यासाठी थांबत नाही. कदाचित समस्या आपल्याकडे काय नाही यात नसते. कधी कधी समस्या अशी असते की आपल्याकडे जे आहे, त्याच्याशी मनाने आपण अजून जोडलेलोच नसतो.
खरं समाधान म्हणजे आयुष्यात पुढे जाण्याची इच्छा संपवणं नाही. तर पुढे जात असतानाच, “आज माझ्याकडे जे आहे तेही माझ्या आयुष्याचा एक मौल्यवान भाग आहे,” हे मनापासून जाणवणं होय.
धन्यवाद.