माणूस हा स्वभावाने सामाजिक प्राणी आहे. जन्मापासूनच त्याला कोणाच्या ना कोणाच्या सहवासाची गरज असते. बाळ जन्मल्यानंतर आईचा स्पर्श, तिचा आवाज आणि जवळीक यामुळे त्याला सुरक्षित वाटतं. जसजसं वय वाढतं तसतसं मित्र, कुटुंब, जोडीदार आणि समाज यांच्याशी जोडलेपण वाढत जातं. त्यामुळे जेव्हा माणूस एकटा पडतो किंवा एकटं पडण्याची शक्यता निर्माण होते, तेव्हा मनामध्ये असुरक्षितता आणि भीती निर्माण होऊ लागते.
मानसशास्त्रात याला “Fear of Isolation” किंवा “Fear of Rejection” असं म्हटलं जातं. संशोधनानुसार माणसाच्या मेंदूला सामाजिक नातेसंबंधांची गरज ही अन्न आणि सुरक्षिततेइतकीच महत्त्वाची वाटते. त्यामुळे जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला वाटतं की आता कोणी आपल्यासोबत नाही, तेव्हा मेंदू त्याला धोक्याची भावना म्हणून अनुभवू लागतो.
अनेक लोकांना रात्री एकटं असताना जास्त विचार येतात. काही लोकांना शांतता सहन होत नाही. सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा लोकांमध्ये राहण्याची सवय लागते. यामागे फक्त कंटाळा नसतो, तर अनेकदा आतून एकटेपणाची भीती असते. कारण जेव्हा बाहेरचं सगळं शांत होतं, तेव्हा मनातील भावना जास्त स्पष्टपणे दिसू लागतात.
लहानपणीचे अनुभवही या भीतीला कारणीभूत ठरतात. जर एखाद्या मुलाला बालपणात दुर्लक्ष, नकार, सतत टीका किंवा भावनिक आधार कमी मिळाला असेल, तर मोठेपणी त्याला लोक गमावण्याची भीती जास्त वाटू शकते. अशा व्यक्तींना सतत कोणीतरी आपल्या जवळ असावं असं वाटतं. कारण त्यांच्या मनात खोलवर “मी एकटा राहिलो तर माझी किंमत नाही” अशी भावना तयार झालेली असू शकते.
काही लोक नात्यात फक्त प्रेमामुळे राहत नाहीत, तर एकटं पडण्याच्या भीतीमुळेही राहतात. जरी नातं मानसिक त्रास देणारं असलं, तरी “माझ्याकडे दुसरं कोण आहे?” हा विचार त्यांना बाहेर पडू देत नाही. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की माणूस अनेकदा ओळखीचा त्रास स्वीकारतो, पण अनोळखी एकटेपणाची भीती स्वीकारायला तयार नसतो.
सोशल मीडियामुळेही ही भीती वाढताना दिसते. आज अनेक लोक सतत ऑनलाइन असतात, पण आतून खूप एकटे असतात. सोशल मीडियावर इतरांचे आनंदी फोटो पाहून अनेकांना वाटतं की सगळ्यांचं आयुष्य छान आहे आणि फक्त आपणच एकटे आहोत. त्यामुळे स्वतःबद्दल कमीपणा आणि रिकामेपणाची भावना वाढू शकते.
मेंदूमध्ये “ऑक्सिटोसिन” नावाचं एक हार्मोन असतं जे जवळीक, विश्वास आणि भावनिक जोड निर्माण करतं. जेव्हा माणूस कोणासोबत प्रेमाने बोलतो, मिठी मारतो किंवा आपलेपण अनुभवतो, तेव्हा हे हार्मोन वाढतं आणि मन शांत होतं. पण सतत एकटेपणा जाणवल्यास तणाव वाढवणारे हार्मोन्स सक्रिय होतात. त्यामुळे चिंता, नैराश्य आणि भावनिक थकवा वाढू शकतो.
एकटेपणाची भीती ही फक्त वृद्ध लोकांमध्ये असते असं नाही. आज तरुणांमध्येही ही समस्या खूप वाढत आहे. अनेक तरुण लोकांनी वेढलेले असूनही आतून disconnected वाटतात. कारण खऱ्या भावनिक नात्यांपेक्षा वरवरच्या संवादांची संख्या वाढली आहे. “कोणी तरी आहे” आणि “कोणी आपल्याला खरंच समजून घेतं” यात खूप फरक असतो.
काही लोक सतत लोकांना खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. स्वतःच्या भावना दाबून ठेवतात. कारण त्यांना वाटतं की जर आपण नाही म्हणालो किंवा स्वतःसाठी उभं राहिलो, तर लोक आपल्याला सोडून जातील. ही भीती अनेकदा आत्मसन्मान कमी असल्यामुळे वाढते. ज्या व्यक्तीला स्वतःची किंमत स्वतःला माहित नसते, ती इतरांच्या स्वीकारावर जास्त अवलंबून राहते.
पण एक गोष्ट समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. एकटं असणं आणि एकटेपणा जाणवणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. काही लोक एकटे राहूनही शांत आणि समाधानी असतात. कारण त्यांचं स्वतःशी नातं चांगलं असतं. तर काही लोक सतत लोकांमध्ये राहूनही आतून रिकामे वाटतात.
मानसशास्त्र सांगतं की स्वतःसोबत वेळ घालवणं मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक असतं. जेव्हा माणूस स्वतःच्या भावना समजून घेतो, स्वतःला स्वीकारतो आणि स्वतःची सोबत एन्जॉय करायला शिकतो, तेव्हा एकटेपणाची भीती कमी होऊ लागते. सुरुवातीला हे कठीण वाटू शकतं, कारण अनेक लोक स्वतःच्या मनातील वेदनांपासून पळण्यासाठी सतत व्यस्त राहतात. पण स्वतःला समजून घेण्याशिवाय खरी शांतता मिळत नाही.
यासाठी काही गोष्टी मदत करू शकतात. जसं की स्वतःच्या भावना लिहून ठेवणं, विश्वासू व्यक्तीसोबत बोलणं, ध्यान किंवा mindfulness करणं, सोशल मीडियाचा मर्यादित वापर करणं आणि स्वतःच्या आवडीच्या गोष्टींमध्ये वेळ घालवणं. यामुळे मन हळूहळू स्वतःसोबत comfortable होऊ लागतं.
चांगली नाती महत्त्वाची आहेत, पण स्वतःशी असलेलं नातं त्याहून महत्त्वाचं असतं. कारण शेवटी आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपल्याला स्वतःसोबतच जगावं लागतं. जेव्हा माणूस स्वतःला स्वीकारायला शिकतो, तेव्हा त्याला एकटेपणापेक्षा शांतता जास्त जाणवू लागते.
एकटं पडण्याची भीती ही कमकुवतपणाचं लक्षण नाही. ती माणसाच्या भावनिक गरजांशी जोडलेली नैसर्गिक भावना आहे. पण जर ही भीती इतकी वाढली की आपण स्वतःला हरवू लागलो, चुकीच्या नात्यांमध्ये अडकून राहिलो किंवा सतत आतून असुरक्षित वाटू लागलं, तर त्या भावनांकडे लक्ष देणं गरजेचं असतं. कारण खरी सुरक्षितता फक्त इतरांच्या उपस्थितीत नाही, तर स्वतःच्या मनाशी तयार झालेल्या नात्यात असते.
धन्यवाद.