कारण फक्त कमी उत्पन्न नाही, तर पैशांशी संबंधित काही मानसशास्त्रीय सवयीही असू शकतात
आपण अनेकदा म्हणतो, “मध्यमवर्गीय माणूस आयुष्यभर कष्ट करतो, पण श्रीमंत का होत नाही?”
या प्रश्नाचे उत्तर फक्त “त्याचे उत्पन्न कमी आहे” असे देता येणार नाही.
कारण काही लोकांचे उत्पन्न वाढत गेले तरी त्यांची आर्थिक परिस्थिती फारशी बदलत नाही. तर काही लोक मर्यादित उत्पन्नातूनही हळूहळू संपत्ती निर्माण करतात.
यामागे अर्थशास्त्राबरोबरच मानसशास्त्राचाही मोठा वाटा असतो.
संशोधनात असे दिसून आले आहे की बचत, गुंतवणूक, कर्ज आणि खर्च यासंबंधीचे निर्णय माणूस नेहमी पूर्णपणे तर्कशुद्ध पद्धतीने घेत नाही. आपल्या सवयी, भीती, सामाजिक दबाव, तात्काळ आनंदाची इच्छा आणि भविष्यासंबंधीचे विचार आर्थिक निर्णयांवर परिणाम करतात.
१. “पगार वाढला की बचत करेन” हा भ्रम
मध्यमवर्गीय व्यक्ती अनेकदा स्वतःला सांगते,
“आत्ता खर्च जास्त आहेत. पगार वाढला की बचत सुरू करेन.”
पण पगार वाढला की खर्चही वाढण्याची शक्यता असते.
पूर्वी साधी बाईक पुरत होती, आता कार हवीशी वाटते.
छोटे घर पुरत होते, आता मोठे घर हवेसे वाटते.
साधा मोबाइल पुरत होता, आता महागडा मोबाइल आवश्यक वाटतो.
याला Lifestyle Inflation म्हणजे उत्पन्न वाढल्याबरोबर जीवनशैलीचा खर्च वाढणे असे म्हणता येते.
म्हणजे उत्पन्न वाढते, पण संपत्ती निर्माण होण्याचा वेग वाढत नाही.
२. आजचा आनंद भविष्यातील सुरक्षिततेपेक्षा मोठा वाटतो
मानवी मेंदूला तात्काळ मिळणारा आनंद भविष्यात मिळणाऱ्या फायद्यापेक्षा जास्त आकर्षक वाटू शकतो.
आज ₹5,000 खर्च करून एखादी वस्तू घेतल्याचा आनंद लगेच मिळतो.
पण तेच ₹5,000 नियमितपणे अनेक वर्षे गुंतवल्याचा फायदा भविष्यात मिळणार असतो.
म्हणूनच “आज काय मिळेल?” हा प्रश्न अनेकदा “दहा वर्षांनी काय मिळेल?” या प्रश्नावर मात करतो.
वर्तनात्मक अर्थशास्त्रात याला Present Bias असे म्हणतात. संशोधनानुसार अशा प्रवृत्तीमुळे लोक दीर्घकालीन बचत आणि आर्थिक नियोजनात अडचणी अनुभवू शकतात.
३. बचत करण्यापेक्षा कर्ज घेणे सोपे वाटते
“EMI परवडते” हे वाक्य आजच्या काळात खूप सामान्य झाले आहे.
₹2,000, ₹5,000 किंवा ₹10,000 ची EMI स्वतंत्रपणे पाहिली तर ती छोटी वाटते.
पण अनेक EMI एकत्र आल्या की उत्पन्नाचा मोठा भाग कर्ज फेडण्यात जातो.
मग व्यक्तीकडे गुंतवणूक करण्यासाठी किंवा आपत्कालीन निधी तयार करण्यासाठी कमी पैसा उरतो.
कर्ज नेहमीच वाईट नसते. घर, शिक्षण किंवा व्यवसायासाठी घेतलेले योग्य कर्ज उपयोगी ठरू शकते.
परंतु उत्पन्न वाढवण्याऐवजी फक्त उपभोग वाढवण्यासाठी घेतलेले कर्ज संपत्ती निर्माण करण्याची क्षमता कमी करू शकते.
४. “लोक काय म्हणतील?” हा आर्थिक निर्णयांवर परिणाम करणारा दबाव
मध्यमवर्गीय कुटुंबात सामाजिक प्रतिष्ठेला अनेकदा महत्त्व असते.
शेजाऱ्याने कार घेतली.
नातेवाईकांनी मोठे घर घेतले.
मित्राने महागडा मोबाइल घेतला.
मग आपल्या मनात प्रश्न येतो,
“आपण मागे तर पडत नाही ना?”
ही तुलना आपल्याला गरजेपेक्षा जास्त खर्च करण्यास प्रवृत्त करू शकते.
संशोधनात household financial behaviour वर peer effects आणि social influence यांचा प्रभाव महत्त्वाचा मानला जातो.
म्हणून कधी कधी आपण वस्तू गरजेपोटी नाही, तर स्वतःची सामाजिक प्रतिमा टिकवण्यासाठी खरेदी करतो.
५. पैशाबद्दल भीती असल्यामुळे गुंतवणूक टाळली जाते
काही लोकांना शेअर बाजार, म्युच्युअल फंड किंवा इतर गुंतवणुकीबद्दल भीती वाटते.
“पैसे बुडाले तर?”
“मला काहीच माहिती नाही.”
“शेअर बाजार म्हणजे जुगार.”
अशी भीती असल्यामुळे व्यक्ती संपूर्ण पैसा फक्त सुरक्षित वाटणाऱ्या पर्यायांमध्ये ठेवते.
जोखीम समजून घेणे आवश्यक आहे. पण जोखीमची भीती आणि जोखीमचे योग्य व्यवस्थापन या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
संशोधनात आर्थिक निर्णयांमध्ये ambiguity aversion म्हणजे अनिश्चिततेबद्दलची अस्वस्थता गुंतवणुकीच्या सहभागावर परिणाम करू शकते असे आढळले आहे.
६. आर्थिक ज्ञान कमी असणे हीसुद्धा अडचण आहे
पैसा कमावणे आणि पैसा व्यवस्थापित करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एखाद्या व्यक्तीला चांगला पगार मिळत असला तरी तिला पुढील गोष्टी माहीत नसतील तर अडचण निर्माण होऊ शकते:
- बजेट कसे करायचे?
- आपत्कालीन निधी किती असावा?
- कर्जाची खरी किंमत किती आहे?
- महागाईचा परिणाम काय होतो?
- विमा आणि गुंतवणूक यात फरक काय?
- दीर्घकालीन गुंतवणुकीचा फायदा कसा होतो?
OECD च्या संशोधनानुसार आर्थिक ज्ञान आणि कौशल्यांचा दीर्घकालीन बचत व गुंतवणुकीशी सकारात्मक संबंध दिसतो.
म्हणून कमाई वाढवण्याइतकेच आर्थिक शिक्षणही महत्त्वाचे आहे.
७. “आपल्याला एवढेच पुरेसे आहे” हा विचार
हा विचार काही बाबतीत चांगला आहे.
समाधानी राहणे मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
पण “मला पैशांची गरज नाही” आणि “मला आर्थिक स्वातंत्र्याची गरज नाही” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
भविष्यातील मुलांचे शिक्षण, निवृत्ती, आरोग्याशी संबंधित खर्च किंवा अचानक येणाऱ्या आर्थिक अडचणींसाठी नियोजन नसेल तर आजचे समाधान भविष्यात तणावाचे कारण बनू शकते.
संशोधनात precautionary saving म्हणजे भविष्यातील अनिश्चिततेसाठी बचत करणे हा household wealth accumulation मधील महत्त्वाचा घटक मानला जातो.
८. “पैसा म्हणजे सुरक्षितता” म्हणून सर्व पैसा खर्च न करता साठवणेही पुरेसे नाही
याच्या उलट काही लोक अत्यंत सावध असतात.
ते पैसे साठवतात, पण त्यांचा पैसा दीर्घकाळ निष्क्रिय राहतो.
फक्त बचत करणे आणि संपत्ती निर्माण करणे यात फरक आहे.
संपत्ती निर्माण करण्यासाठी बचत + योग्य गुंतवणूक + वेळ + सातत्य यांची गरज असते.
घर, वित्तीय मालमत्ता आणि इतर assets हे household wealth निर्माण करण्याचे महत्त्वाचे मार्ग असू शकतात. मात्र घराच्या वाढत्या किमतींमुळे तरुण आणि कमी-संपत्ती असलेल्या कुटुंबांसाठी homeownership अधिक कठीण होत असल्याचे OECD च्या अलीकडील विश्लेषणातही दिसते.
मग श्रीमंत होण्यासाठी काय बदलायला हवे?
सर्वप्रथम “श्रीमंत” या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करायला हवा.
फक्त महागडी कार, मोठे घर किंवा ब्रँडेड वस्तू म्हणजे श्रीमंती नाही.
खरी आर्थिक ताकद म्हणजे:
आपत्कालीन परिस्थितीत कर्ज न घेता काही काळ जगता येणे, नियमित बचत करता येणे, भविष्यासाठी गुंतवणूक असणे आणि पैशांबद्दल सतत भीती न वाटणे.
त्यासाठी काही मानसशास्त्रीय बदल आवश्यक आहेत.
पहिला बदल: पगारातून उरलेले पैसे बचत करण्याऐवजी आधी बचत करून उरलेल्या पैशातून खर्च करणे.
दुसरा बदल: इतरांशी तुलना करण्याऐवजी स्वतःच्या आर्थिक प्रगतीशी तुलना करणे.
तिसरा बदल: तात्काळ आनंदापेक्षा दीर्घकालीन स्वातंत्र्याला महत्त्व देणे.
चौथा बदल: आर्थिक निर्णय भावनेवर न घेता माहितीच्या आधारावर घेणे.
पाचवा बदल: उत्पन्न वाढले की जीवनशैलीचा खर्च त्याच प्रमाणात वाढवू न देणे.
सहावा बदल: फक्त पैसा वाचवण्यापेक्षा पैसा योग्य पद्धतीने कामाला लावण्याचे ज्ञान मिळवणे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
मध्यमवर्गीय माणूस श्रीमंत होत नाही कारण तो आळशी आहे, असे म्हणणे चुकीचे आहे.
अनेक मध्यमवर्गीय लोक प्रचंड मेहनत करतात.
पण मेहनत, उत्पन्न आणि संपत्ती या तीन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
मेहनत करून उत्पन्न मिळते.
उत्पन्नातून बचत होते.
बचतीतून गुंतवणूक होते.
आणि दीर्घकाळ योग्य पद्धतीने गुंतवणूक केली तर संपत्ती निर्माण होऊ शकते.
म्हणून प्रश्न फक्त,
“मी किती कमावतो?”
हा नसून,
“मी कमावलेल्या पैशांपैकी किती पैसा माझ्यासाठी भविष्यात काम करतो?”
हा असायला हवा.
कारण आर्थिक प्रगतीची सुरुवात बँक खात्यातून नाही, तर अनेकदा पैशांबद्दलच्या आपल्या विचारसरणीतून होते.
धन्यवाद.