आपण अनेकदा अनुभवतो की एखादी छोटी गोष्ट घडली तरी मन लगेच मोठ्या संकटाचा विचार करू लागते. मित्राचा फोन उशिरा आला की “काहीतरी वाईट झालं असेल”, डॉक्टरांनी टेस्ट सांगितली की “मला गंभीर आजार तर नाही ना?”, जोडीदार शांत असेल तर “नातं संपणार तर नाही ना?” असे विचार मनात येतात. प्रत्यक्षात काहीही गंभीर नसतानाही मेंदू आपोआप सर्वात वाईट शक्यता तयार करतो. मानसशास्त्रात याला “Catastrophic Thinking” किंवा “Catastrophizing” म्हणतात. हा फक्त नकारात्मक स्वभाव नसतो, तर मेंदूची एक जुनी संरक्षण यंत्रणा असते.
मानवी मेंदूचा मुख्य उद्देश आपल्याला आनंदी ठेवणे नाही, तर जिवंत ठेवणे हा आहे. हजारो वर्षांपूर्वी माणूस जंगलात राहत होता. त्या काळात प्रत्येक आवाज, प्रत्येक हालचाल धोक्याची असू शकत होती. झुडप हललं तर त्यामागे वाघ असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जास्त सावध राहणारे लोक जिवंत राहिले. आपल्या मेंदूमध्ये आजही तीच जुनी प्रणाली काम करते. त्यामुळे मेंदू अनेकदा “सुरक्षित” राहण्यासाठी सर्वात वाईट शक्यता आधी पाहतो.
मेंदूमध्ये “Amygdala” नावाचा भाग भीती आणि धोक्याशी संबंधित असतो. जेव्हा आपल्याला एखादी अनिश्चित परिस्थिती दिसते, तेव्हा हा भाग लगेच सक्रिय होतो. तो शरीराला सतर्क करतो. हृदयाचे ठोके वाढतात, विचार वेगाने सुरू होतात आणि मन धोक्याचा शोध घेऊ लागते. जर परिस्थिती स्पष्ट नसेल तर मेंदू रिकामी जागा स्वतःच्या भीतीने भरतो. म्हणूनच माहिती कमी असेल तेव्हा कल्पना जास्त भयानक होतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने मेसेज पाहून उत्तर दिलं नाही तर वास्तवात अनेक साधी कारणं असू शकतात. ती व्यक्ती व्यस्त असू शकते, थकलेली असू शकते किंवा फोन बाजूला ठेवला असेल. पण चिंताग्रस्त मेंदू लगेच विचार करतो, “तो माझ्यावर रागावला आहे”, “मी काही चुकीचं बोललो”, “आता नातं खराब होईल.” म्हणजे मेंदू पुरावा नसतानाही धोक्याची कथा तयार करतो.
संशोधन सांगते की जास्त ताण, चिंता आणि पूर्वीचे वाईट अनुभव असतील तर मेंदू अधिक नकारात्मक विचार तयार करतो. ज्यांनी आयुष्यात नकार, अपयश, टीका किंवा भावनिक दुखापत अनुभवली आहे, त्यांचा मेंदू भविष्यातील धोक्यांबद्दल जास्त सतर्क असतो. कारण त्याला पुन्हा दुखावलं जाणं टाळायचं असतं. त्यामुळे “वाईट होऊ शकतं” हा विचार मेंदूसाठी एक प्रकारची सुरक्षा बनतो.
काही लोकांना वाटतं की “मी आधीच वाईट विचार केला तर धक्का कमी बसेल.” हा विचार तात्पुरता सुरक्षित वाटतो, पण दीर्घकाळात तो मानसिक थकवा वाढवतो. सतत सर्वात वाईट शक्यता डोक्यात ठेवणं म्हणजे शरीर आणि मनाला कायम धोक्यात असल्याचा संदेश देणं. त्यामुळे Cortisol सारखे ताणाचे हार्मोन्स वाढतात. झोप बिघडते, लक्ष कमी होतं, चिडचिड वाढते आणि शरीरही थकायला लागतं.
सोशल मीडिया आणि सततच्या नकारात्मक बातम्याही मेंदूवर परिणाम करतात. आपण रोज अपघात, आजार, फसवणूक, हिंसा किंवा तणावाच्या बातम्या पाहतो. त्यामुळे मेंदूला जग अधिक धोकादायक वाटू लागतं. मानसशास्त्रात याला “Availability Bias” म्हणतात. म्हणजे ज्या गोष्टी वारंवार दिसतात त्या जास्त सामान्य किंवा जवळच्या वाटतात. म्हणून एखादी छोटी समस्या आली तरी मेंदू लगेच मोठ्या संकटाशी तिचा संबंध जोडतो.
परिपूर्णतेचा आग्रह असलेले लोकही जास्त catastrophic thinking करतात. कारण त्यांना चुका सहन होत नाहीत. त्यांच्या मनात “जर हे बिघडलं तर सगळंच संपेल” असा विचार असतो. अशा लोकांमध्ये स्वतःवर खूप दबाव असतो. त्यामुळे छोट्या अपयशालाही मेंदू मोठा धोका मानतो.
लहानपणीचे अनुभवही यामध्ये महत्त्वाचे असतात. जर एखादं मूल सतत भीतीच्या वातावरणात वाढलं असेल, घरात भांडणं, अनिश्चितता किंवा कठोर टीका असेल, तर त्याचा मेंदू सतत सतर्क राहायला शिकतो. मोठेपणीही अशी व्यक्ती साध्या परिस्थितीत धोका शोधू लागते. कारण तिच्या मेंदूला शांतता सुरक्षित वाटत नाही.
याचा अर्थ असा नाही की आपण कमकुवत आहोत किंवा “जास्त विचार” करणारे आहोत. हा मेंदूचा स्वाभाविक प्रतिसाद असतो. पण समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा हे विचार वास्तवापेक्षा जास्त ताकदवान होतात. अनेकदा आपण कल्पनेतील भीतीला वास्तविक सत्य मानायला लागतो.
यातून बाहेर पडण्यासाठी सर्वात आधी आपल्या विचारांकडे लक्ष देणं गरजेचं असतं. स्वतःला विचारावं, “याचा पुरावा काय आहे?”, “मी फक्त अंदाज लावत आहे का?”, “याशिवाय दुसरी शक्यता असू शकते का?” हे प्रश्न मेंदूला थांबून विचार करायला मदत करतात. कारण भीतीच्या क्षणी मेंदू भावना वापरतो, पण शांत क्षणी तो तर्क वापरू शकतो.
श्वसन तंत्र, ध्यान आणि शरीर शांत ठेवणाऱ्या पद्धतीही उपयोगी ठरतात. जेव्हा शरीर शांत होतं तेव्हा मेंदूला धोक्याचा सिग्नल कमी मिळतो. पुरेशी झोप, व्यायाम आणि नियमित दिनचर्या यांचाही मेंदूवर चांगला परिणाम होतो. संशोधनात दिसून आलं आहे की झोपेची कमतरता असल्यास Amygdala जास्त सक्रिय होते आणि व्यक्ती अधिक नकारात्मक विचार करू लागते.
विश्वासू व्यक्तीशी बोलणंही महत्त्वाचं असतं. अनेकदा मनातला विचार मोठा वाटतो, पण तो बोलून दाखवल्यावर त्याची भीती कमी होते. मानसोपचारामध्ये Cognitive Behavioral Therapy म्हणजेच CBT ही पद्धत अशा विचारांना ओळखून बदलण्यासाठी खूप प्रभावी मानली जाते.
सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे प्रत्येक विचार हा सत्य नसतो. मेंदू अनेक शक्यता तयार करतो, पण त्या सर्व वास्तवात घडतातच असं नाही. आपला मेंदू आपल्याला वाचवण्याचा प्रयत्न करत असतो, जरी त्याची पद्धत कधीकधी अतिशयोक्तीपूर्ण वाटली तरी. त्यामुळे भीती आली म्हणून ती सत्य आहे असं मानण्याची गरज नसते.
कधी कधी मन शांत ठेवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे स्वतःला आठवण करून देणं की “मी आत्ता सुरक्षित आहे.” कारण अनेकदा आपण वर्तमानात नसतो, तर भविष्याच्या कल्पित भीतीत जगत असतो. आणि मेंदू जितका भीतीकडे लक्ष देतो, तितकाच तो आशा आणि वास्तवाकडेही लक्ष द्यायला शिकू शकतो.
धन्यवाद.