“तु फक्त स्वतःचाच विचार का करतोस?” हे वाक्य अनेक जोडप्यांच्या भांडणांमध्ये वारंवार ऐकायला मिळते. काही वेळा पत्नी हे पतीला म्हणते, तर काही वेळा पती पत्नीला. हे वाक्य फक्त राग व्यक्त करणारे नसते, तर त्यामागे अनेक न बोललेल्या भावना, अपेक्षा आणि दुखावलेपण दडलेले असते.
मानसशास्त्रीय संशोधन असे सांगते की यशस्वी वैवाहिक नात्याचा पाया केवळ प्रेमावर नसतो. त्यासाठी समजून घेणे, सहानुभूती, भावनिक आधार आणि परस्परांचा विचार करण्याची क्षमता आवश्यक असते. जेव्हा एका जोडीदाराला सतत असे वाटते की दुसरा फक्त स्वतःच्या गरजा, इच्छा आणि सोयींचाच विचार करतो, तेव्हा नात्यात अंतर निर्माण होऊ लागते.
खरं तर प्रत्येक माणूस काही प्रमाणात स्वतःचा विचार करत असतो. हे नैसर्गिक आहे. स्वतःच्या गरजा ओळखणे आणि त्यांची काळजी घेणे आवश्यकच असते. पण समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा स्वतःचा विचार इतका वाढतो की समोरच्या व्यक्तीच्या भावना, गरजा आणि अनुभव दुर्लक्षित होतात.
अनेकदा असे दिसते की एखादा जोडीदार दिवसभर काम, पैसा, करिअर किंवा स्वतःच्या ध्येयांमध्ये इतका गुंतून जातो की त्याला समोरच्या व्यक्तीच्या भावनिक गरजा दिसेनाशा होतात. तो स्वतःला जबाबदार आणि कष्टाळू समजत असतो, पण जोडीदाराला मात्र तो स्वकेंद्रित वाटू लागतो.
मानसशास्त्रात याला “भावनिक दुर्लक्ष” असे म्हटले जाते. याचा अर्थ जाणूनबुजून त्रास देणे नव्हे. अनेक वेळा व्यक्तीला हेही समजत नसते की ती समोरच्या व्यक्तीच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करत आहे.
संशोधन असे दाखवते की बालपणातील अनुभव देखील यामागे कारणीभूत असू शकतात. ज्या घरात मुलांच्या भावनांना महत्त्व दिले जात नाही, जिथे संवाद कमी असतो किंवा जिथे प्रत्येकाने स्वतःची काळजी स्वतःच घ्यावी अशी संस्कृती असते, तिथे वाढलेली व्यक्ती मोठेपणी नात्यात भावनिक सहभाग कसा घ्यायचा हे शिकलेली नसते.
अशा व्यक्ती वाईट नसतात. त्या फक्त भावनिक गरजा ओळखण्यामध्ये कमी पडतात. त्यामुळे त्यांचा जोडीदार वारंवार म्हणतो, “तुला माझी काळजीच नाही.”
अनेक जोडप्यांमध्ये एक मनोरंजक गोष्ट दिसते. एक व्यक्ती प्रेम दाखवण्याची पद्धत आर्थिक जबाबदाऱ्या पूर्ण करणे अशी मानते. ती म्हणते, “मी कुटुंबासाठी एवढं करतो, मग अजून काय हवं?” पण दुसऱ्या व्यक्तीसाठी प्रेम म्हणजे वेळ देणे, संवाद साधणे आणि भावना समजून घेणे असते.
या दोघांच्या अपेक्षा वेगळ्या असल्यामुळे गैरसमज निर्माण होतात. एकाला वाटते की तो खूप काही देत आहे, तर दुसऱ्याला वाटते की तिला काहीच मिळत नाही.
“तु फक्त स्वतःचाच विचार करतोस” या वाक्यामागे बहुतेक वेळा काही मूलभूत भावना असतात. जसे की मला समजून घेतले जात नाही, माझे ऐकले जात नाही, माझ्या भावनांना किंमत दिली जात नाही किंवा मी या नात्यात एकटी पडले आहे.
संशोधनात असे आढळले आहे की जे जोडपे एकमेकांच्या भावनिक अनुभवांकडे लक्ष देतात त्यांचे वैवाहिक समाधान अधिक असते. समोरची व्यक्ती काय अनुभवत आहे हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे हे नाते टिकवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते.
सहानुभूती म्हणजे समोरच्या व्यक्तीशी सहमत असणे नाही. तिच्या जागी स्वतःला ठेवून तिचा अनुभव समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे सहानुभूती. उदाहरणार्थ, “तुला असं का वाटतंय?” किंवा “मी तुला अधिक चांगल्या प्रकारे कसं समजू शकतो?” असे प्रश्न नात्यात सकारात्मक बदल घडवू शकतात.
अनेकदा लोक स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठीही स्वकेंद्रित वागतात. त्यांना दुखापत होण्याची भीती असते. त्यामुळे ते स्वतःच्या गरजांवरच लक्ष केंद्रित करतात. पण अशा वर्तनामुळे नात्यात भावनिक जवळीक कमी होत जाते.
जेव्हा जोडीदार वारंवार तक्रार करत असतो, तेव्हा लगेच बचावात्मक होण्याऐवजी त्यामागील भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे गरजेचे असते. “मी नेमकं काय चुकवत आहे?” हा प्रश्न विचारल्यास अनेक गोष्टी स्पष्ट होऊ शकतात.
नात्यात बदल घडवण्यासाठी काही साध्या गोष्टी उपयुक्त ठरतात. दररोज काही मिनिटे मनापासून संवाद साधणे, समोरची व्यक्ती बोलत असताना मध्येच अडथळा न आणणे, तिच्या भावनांना मान्यता देणे आणि तिच्या गरजांविषयी विचारपूस करणे यामुळे भावनिक जवळीक वाढू शकते.
कधीकधी फक्त एक वाक्यही खूप फरक निर्माण करू शकते. “तुझ्यासाठी मी काय करू शकतो?” किंवा “आज तुझा दिवस कसा गेला?” हे प्रश्न समोरच्या व्यक्तीला महत्त्व दिल्याची भावना देतात.
वैवाहिक नाते हे दोन व्यक्तींच्या गरजा, भावना आणि स्वप्नांचा समतोल असतो. जर एकाच व्यक्तीच्या गरजा सतत केंद्रस्थानी राहिल्या तर दुसरी व्यक्ती हळूहळू भावनिकदृष्ट्या दूर जाऊ लागते. त्यामुळे नाते टिकवण्यासाठी स्वतःचा विचार करणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच समोरच्या व्यक्तीचा विचार करणेही आवश्यक आहे.
म्हणून पुढच्या वेळी जर तुमच्या जोडीदाराने तुम्हाला “तु फक्त स्वतःचाच विचार का करतोस?” असे विचारले, तर त्याला केवळ आरोप म्हणून पाहू नका. कदाचित ते एक मदतीचे आवाहन असेल. कदाचित ती व्यक्ती तुम्हाला सांगत असेल की, “मला समजून घ्या, मला ऐका आणि माझ्याही भावनांना तुमच्या जगात थोडी जागा द्या.”
यशस्वी विवाहात “मी” पेक्षा “आपण” अधिक महत्त्वाचे असते. आणि जेव्हा दोन्ही व्यक्ती एकमेकांच्या भावनांचा आदर करतात, तेव्हा नाते केवळ टिकत नाही तर अधिक मजबूत आणि समाधानकारक बनते.
धन्यवाद.