कधी कधी कोणतंही स्पष्ट कारण नसताना मनात अस्वस्थता निर्माण होते. काहीतरी वाईट होणार आहे, काहीतरी चुकणार आहे किंवा आपण सुरक्षित नाही आहोत अशी भावना सतत जाणवत राहते. अनेक लोक याला “सारखं घाबरल्यासारखं वाटतं” असे म्हणतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने ही भावना खूप सामान्य आहे. मात्र ती दीर्घकाळ टिकली तर तिच्याकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज असते.
मानवी मेंदूची रचना अशी आहे की तो आपल्याला धोक्यापासून वाचवण्यासाठी सतत आजूबाजूचे वातावरण तपासत असतो. पूर्वीच्या काळात जंगलात राहणाऱ्या माणसाला खऱ्या धोक्यांपासून वाचण्यासाठी ही क्षमता आवश्यक होती. आजच्या काळात मात्र शारीरिक धोके कमी झाले असले तरी मानसिक ताण, आर्थिक चिंता, नातेसंबंधातील समस्या आणि भविष्याबद्दलची अनिश्चितता वाढली आहे. त्यामुळे मेंदू अनेकदा प्रत्यक्ष धोका नसतानाही धोक्याचा इशारा देऊ लागतो.
संशोधनानुसार दीर्घकाळ तणावाखाली राहिल्याने शरीरातील ताणसंबंधित हार्मोन्स वाढतात. विशेषतः कोर्टिसोल आणि अॅड्रेनालिन यांचे प्रमाण जास्त राहिल्यास शरीर नेहमी सतर्क अवस्थेत राहते. अशा वेळी हृदयाचे ठोके वाढणे, छातीत धडधड होणे, घाम येणे, हातपाय थरथरणे किंवा काहीतरी चुकीचे घडेल अशी भावना निर्माण होऊ शकते. अनेकांना हे अनुभव येतात आणि त्यातूनच सतत घाबरल्यासारखे वाटू लागते.
कधीकधी भूतकाळातील नकारात्मक अनुभवही यामागे कारणीभूत असतात. एखादा अपघात, गंभीर आजार, आर्थिक नुकसान, नातेसंबंधातील फसवणूक किंवा बालपणीचे त्रासदायक अनुभव मेंदूत खोलवर साठून राहतात. नंतर जरी परिस्थिती बदलली तरी मेंदू जुने अनुभव लक्षात ठेवतो आणि पुन्हा तसंच काही घडेल अशी भीती निर्माण करतो. त्यामुळे व्यक्तीला कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना घाबरल्यासारखे वाटू शकते.
अतिविचार करणे हे आणखी एक महत्त्वाचे कारण आहे. काही लोक प्रत्येक गोष्टीचा खूप विचार करतात. एखादी छोटी घटना घडली तरी त्यातून अनेक नकारात्मक शक्यता ते मनात उभ्या करतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने फोन उचलला नाही तर काहीतरी वाईट घडले असावे असे वाटू लागते. अशा विचारांमुळे मेंदू सतत धोक्याच्या शोधात राहतो आणि भीतीची भावना वाढत जाते.
परिपूर्णतेचा आग्रह धरणाऱ्या लोकांमध्येही ही समस्या जास्त दिसून येते. प्रत्येक काम अगदी अचूक झाले पाहिजे, लोकांनी आपल्याबद्दल चांगलेच मत ठेवले पाहिजे किंवा चूक अजिबात होता कामा नये अशा अपेक्षा व्यक्ती स्वतःकडून ठेवते. पण वास्तवात हे शक्य नसते. त्यामुळे सतत तणाव निर्माण होतो आणि घाबरल्यासारखे वाटते.
झोपेचा अभाव हा देखील एक महत्त्वाचा घटक आहे. संशोधनात असे आढळले आहे की पुरेशी झोप न मिळाल्यास मेंदूची भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता कमी होते. त्यामुळे चिंता, भीती आणि नकारात्मक विचार वाढतात. अनेक लोकांना झोप कमी झालेल्या दिवसांत अधिक अस्वस्थता जाणवते.
मोबाईल, सोशल मीडिया आणि सतत येणाऱ्या नकारात्मक बातम्यांचाही परिणाम होतो. दिवसभर अपघात, गुन्हे, युद्ध किंवा इतर वाईट घटनांच्या बातम्या पाहिल्याने मेंदूला जग अधिक धोकादायक वाटू लागते. त्यामुळे वास्तविक परिस्थिती सुरक्षित असली तरी मनात भीती निर्माण होऊ शकते.
काही वेळा शारीरिक कारणांमुळेही घाबरल्यासारखे वाटू शकते. जास्त प्रमाणात चहा, कॉफी किंवा कॅफीनयुक्त पेये घेतल्याने शरीराची उत्तेजना वाढते. तसेच काही वैद्यकीय समस्या, हार्मोन्समधील बदल किंवा औषधांचे दुष्परिणाम यांमुळेही अस्वस्थता जाणवू शकते. त्यामुळे समस्या खूप वाढत असल्यास वैद्यकीय तपासणी करणे उपयुक्त ठरते.
सतत घाबरल्यासारखे वाटत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. सर्वप्रथम स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. आपण नेहमी कोणत्या गोष्टींची चिंता करतो, कोणत्या परिस्थितीत भीती वाढते आणि कोणते विचार मनात येतात हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करावा. अनेकदा भीती निर्माण करणारे विचार वास्तवापेक्षा जास्त नकारात्मक असतात.
दीर्घ श्वसनाचे व्यायाम, नियमित चालणे, योग आणि ध्यान यांचा चांगला फायदा होतो. संशोधनात असे दिसून आले आहे की नियमित शारीरिक हालचाल केल्याने शरीरातील तणाव कमी होतो आणि मन अधिक शांत राहते. दररोज थोडा वेळ निसर्गात घालवणे देखील उपयुक्त ठरू शकते.
झोपेची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ठराविक वेळी झोपणे, झोपण्यापूर्वी मोबाईलचा वापर कमी करणे आणि पुरेशी विश्रांती घेणे यामुळे चिंता कमी होण्यास मदत होते. तसेच कॅफीनचे प्रमाण मर्यादित ठेवणे फायदेशीर ठरते.
स्वतःशी दयाळूपणे वागणे देखील आवश्यक आहे. अनेक लोक स्वतःवर खूप टीका करतात. प्रत्येक चूक ही अपयश नसते आणि प्रत्येक समस्या ही संकट नसते हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. स्वतःला सतत दोष देण्याऐवजी वास्तववादी दृष्टीकोन ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.
जर घाबरल्यासारखे वाटणे खूप वाढले असेल, दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल किंवा काम, नाती आणि आरोग्यावर त्याचा परिणाम होत असेल तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणे योग्य ठरते. योग्य मार्गदर्शन आणि उपचारांमुळे ही समस्या मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. भीती ही शत्रू नाही. ती आपल्या मेंदूची संरक्षण यंत्रणा आहे. पण जेव्हा ही यंत्रणा गरजेपेक्षा जास्त सक्रिय होते तेव्हा सतत घाबरल्यासारखे वाटू लागते. अशा वेळी भीतीशी लढण्यापेक्षा तिला समजून घेणे, तिची कारणे शोधणे आणि मनाला योग्य आधार देणे अधिक महत्त्वाचे असते. योग्य सवयी, संतुलित विचार आणि आवश्यक ते मार्गदर्शन यांच्या मदतीने मन पुन्हा शांत आणि स्थिर होऊ शकते.
धन्यवाद.