ज्यांनी आपल्याला दुखावलं, अपमानित केलं किंवा भावनिक त्रास दिला, त्यांचाच विचार वारंवार का येतो? हा प्रश्न अनेकांना पडतो. एखाद्या व्यक्तीने चांगलं वागलं तरी त्याचा विचार कमी वेळा येतो, पण ज्याने मनाला टोचलं त्याची आठवण मात्र सतत डोक्यात फिरत राहते. यामागे काही स्पष्ट मानसशास्त्रीय कारणं आहेत.
सर्वप्रथम, आपल्या मेंदूची रचना अशी आहे की तो धोका, वेदना आणि नकारात्मक अनुभव अधिक गंभीरपणे घेतो. संशोधन सांगतं की मेंदूमधील अमिग्डाला हा भाग भीती आणि भावनिक वेदना यावर पटकन प्रतिक्रिया देतो. जेव्हा कुणी आपल्याला दुखावतं, तेव्हा तो प्रसंग मेंदू ‘धोका’ म्हणून साठवतो. कारण भविष्यात अशी परिस्थिती टाळण्यासाठी मेंदू सतर्क राहतो. त्यामुळे तो प्रसंग पुन्हा पुन्हा आठवतो.
दुसरं कारण म्हणजे ‘नेगेटिव्हिटी बायस’. मानसशास्त्रात हा एक महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. याचा अर्थ असा की आपण चांगल्या गोष्टींपेक्षा वाईट गोष्टी जास्त लक्षात ठेवतो. उदाहरणार्थ, दिवसभरात दहा लोकांनी तुमचं कौतुक केलं आणि एका व्यक्तीने टीका केली, तरी रात्री झोपताना तुम्हाला ती एक टीकाच आठवते. कारण नकारात्मक अनुभव आपल्याला जास्त भावनिक हलवतात.
भावनिक वेदना ही शारीरिक वेदनेइतकीच तीव्र असू शकते. संशोधनात आढळलं आहे की मेंदूमधील काही भाग शारीरिक दुखापतीच्या वेळी आणि भावनिक दुखापतीच्या वेळी सारखेच सक्रिय होतात. त्यामुळे जेव्हा कुणी आपल्याला शब्दांनी किंवा वागणुकीने दुखावतो, तेव्हा त्याचा परिणाम खोलवर होतो. ही वेदना पूर्णपणे समजून न घेतल्यास किंवा व्यक्त न केल्यास ती मनात रेंगाळत राहते.
तिसरं कारण म्हणजे अपूर्णता. जेव्हा एखादा प्रसंग नीट संपत नाही, आपल्याला उत्तर मिळत नाही, माफी मिळत नाही किंवा आपण आपलं म्हणणं सांगू शकत नाही, तेव्हा मन त्या गोष्टीत अडकून राहतं. मानसशास्त्रात याला ‘रुमिनेशन’ म्हणतात. रुमिनेशन म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा पुन्हा पुन्हा विचार करणं, पण त्यातून काही निष्कर्ष न काढणं. मन त्या आठवणीभोवती फिरत राहतं.
आपल्या आत्मसन्मानाचाही इथे मोठा संबंध असतो. कुणी आपल्याला दुखावतं तेव्हा फक्त त्या घटनेचा त्रास होत नाही, तर आपल्याबद्दलची भावना हादरते. “मी पुरेसा नाही का?”, “मी चुकीचं केलं का?”, “माझ्यात काय कमी आहे?” असे प्रश्न मनात येतात. म्हणजेच तो प्रसंग आपल्या ओळखीवर परिणाम करतो. त्यामुळे तो जास्त वेळ डोक्यात राहतो.
याशिवाय आपल्याला न्यायाची अपेक्षा असते. आपण मनापासून नातं जपलं आणि समोरच्याने दुखावलं, तर मनाला ते अन्यायासारखं वाटतं. अन्याय सहन करणं कठीण असतं. त्यामुळे मन त्या प्रसंगाला पुन्हा पुन्हा उकरून काढतं. कधी आपण मनातच त्यांच्याशी संवाद करतो, कधी वाद जिंकतो, कधी स्वतःला योग्य ठरवतो. हे सगळं आपल्या मनातच चालू असतं.
एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आपल्याला ज्या व्यक्तींबद्दल अपेक्षा जास्त असतात, त्यांच्याकडून झालेलं दुखणं जास्त खोलवर जातं. जवळच्या व्यक्तीने दुखावलं तर त्याचा परिणाम जास्त होतो. कारण तिथे विश्वास असतो, सुरक्षिततेची भावना असते. जेव्हा तो विश्वास तुटतो, तेव्हा मन हादरतं. त्यामुळे त्या व्यक्तीचा विचार अधिक येतो.
मेंदूची स्मरणशक्ती देखील भावनिक घटनांना प्राधान्य देते. भावनिक अनुभवांमध्ये हार्मोन्सची पातळी वाढते, त्यामुळे त्या आठवणी अधिक ठळकपणे साठवल्या जातात. म्हणूनच लहानसहान आनंद विसरला जातो, पण एखादी तीव्र दुखावणारी घटना वर्षानुवर्षे लक्षात राहते.
कधी कधी आपण स्वतःलाच दोष देतो. “मी असं बोललो नसतो तर?”, “मी त्या दिवशी तसं केलं नसतं तर?” असे विचार मनात येतात. हा स्वदोषारोप मनाला शांत बसू देत नाही. तोच विचार परत परत येतो. संशोधन सांगतं की जे लोक स्वतःवर जास्त टीका करतात, त्यांना रुमिनेशनची सवय जास्त असते.
सामाजिक नात्यांमध्ये आपल्याला स्वीकाराची गरज असते. मानव हा सामाजिक प्राणी आहे. नात्यातून बाहेर फेकलं जाणं किंवा नाकारलं जाणं ही भावना मेंदूला धोक्यासारखी वाटते. त्यामुळे ज्यांनी आपल्याला दूर केलं किंवा दुखावलं, त्यांच्याबद्दल मन जास्त विचार करत राहतं.
मग यावर उपाय काय? सर्वप्रथम, हा विचार येणं हे नैसर्गिक आहे हे मान्य करायला हवं. “मला असा विचार का येतो?” म्हणून स्वतःला दोष देऊ नये. भावना दाबून ठेवण्यापेक्षा त्यांना शब्द द्या. डायरी लिहा, विश्वासू व्यक्तीशी बोला. भावना व्यक्त झाल्या की त्यांची तीव्रता कमी होते.
दुसरं म्हणजे रुमिनेशन थांबवण्यासाठी जागरूकता वाढवणं. जेव्हा तोच विचार पुन्हा येतो, तेव्हा स्वतःला विचारा, “हा विचार मला उपयोगी आहे का?” जर नाही, तर लक्ष दुसरीकडे वळवण्याचा प्रयत्न करा. श्वसनाचा सराव, चालणं, व्यायाम यामुळे मेंदूचा ताण कमी होतो.
तिसरं म्हणजे माफीचा विचार. माफी म्हणजे समोरच्याला योग्य ठरवणं नाही. माफी म्हणजे स्वतःला त्या आठवणीच्या ओझ्यातून मुक्त करणं. संशोधनात दिसून आलं आहे की जे लोक मनात राग धरून ठेवतात त्यांचा ताण जास्त असतो, तर माफ करणाऱ्या लोकांमध्ये मानसिक शांतता जास्त असते.
स्वतःचा आत्मसन्मान वाढवणंही महत्त्वाचं आहे. आपल्या चांगल्या गुणांची यादी करा. जेव्हा एखाद्याने दुखावलं, तेव्हा त्याचा अर्थ आपण कमी आहोत असा होत नाही. प्रत्येकाची वागणूक त्यांच्या स्वभावावर आणि परिस्थितीवर अवलंबून असते.
कधी कधी काही नाती संपवणं हेही योग्य ठरतं. सतत दुखावणारं नातं टिकवण्यासाठी स्वतःला त्रास देणं योग्य नाही. मर्यादा आखणं हे मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.
शेवटी, लक्षात ठेवा की ज्यांनी आपल्याला दुखावलं त्यांचाच विचार जास्त येणं ही आपल्या मेंदूची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. तो आपल्याला भविष्यात सुरक्षित ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. पण आपण जागरूकतेने आणि समजुतीने त्याला दिशा देऊ शकतो. विचार येतील, पण आपण त्यात अडकून राहायचं की त्यातून शिकून पुढे जायचं, हे आपल्या हातात आहे.
धन्यवाद.
खूप छान लेख आहेत .मी सुद्धा या प्रसंगातून जात आहे.हा लेख वाचल्या मुळे माझ्या मनावरील ताण कमी झाला. धन्यवाद….