कधी कधी एखाद्या नात्याबद्दल, एखाद्या व्यक्तीच्या वागण्याबद्दल किंवा आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या एखाद्या प्रसंगाबद्दल आपल्याला आतून उत्तर माहीत असतं. तरीही आपण ते उत्तर स्वीकारत नाही. उलट, ज्याच्याकडून आपल्याला स्पष्टता मिळण्याची शक्यता कमी आहे, त्याच व्यक्तीकडून आपण पुन्हा पुन्हा उत्तर शोधत राहतो.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती आपल्याला महत्त्व देत नाही हे आपल्या लक्षात आलेलं असतं. तिचे संदेश कमी झालेले असतात, संवाद एकतर्फी झालेला असतो आणि तिच्या कृतीतूनही बरेच काही स्पष्ट झालेलं असतं. तरी आपण विचारत राहतो, “तू असं का वागतोस?”, “आपल्यात खरंच काही उरलं नाही का?”, “तुला माझी अजूनही काळजी आहे का?”
आपल्याला कदाचित उत्तर माहीत असतं. पण मनाला ते उत्तर मान्य नसतं.
कारण आपल्याला नेहमी उत्तर नको असतं, कधी कधी आश्वासन हवं असतं
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर माणसाला इतरांशी जोडलेलं, स्वीकारलेलं आणि महत्त्वाचं वाटण्याची मूलभूत गरज असते. Self-Determination Theory नुसार relatedness म्हणजे इतरांशी जोडलेपणाची भावना ही मानवी मूलभूत मानसिक गरजांपैकी एक आहे.
म्हणून एखाद्या नात्यात समस्या निर्माण झाली की आपला प्रश्न फक्त “खरं काय आहे?” असा नसतो.
त्यामागे आणखी खोल प्रश्न असतो:
“मी त्याच्यासाठी महत्त्वाचा आहे का?”
“माझ्यात काही कमी आहे का?”
“तो मला सोडून जाईल का?”
“मी चुकीचा तर नाही ना?”
म्हणूनच आपण उत्तरापेक्षा आश्वासन शोधत असतो.
चुकीच्या व्यक्तीकडून उत्तर का शोधतो?
कारण ज्या व्यक्तीने आपल्याला दुखावलं आहे, त्याच व्यक्तीकडून त्या दुखण्यावर मलम मिळावं अशी मनाची इच्छा असते.
ज्याने आपल्याला दुर्लक्षित केलं, त्यानेच एक दिवस आपल्याला महत्त्व द्यावं.
ज्याने आपला विश्वास तोडला, त्यानेच पुन्हा विश्वास द्यावा.
ज्याने आपल्याला नाकारलं, त्यानेच एकदा सांगावं, “तू माझ्यासाठी महत्त्वाचा आहेस.”
ही इच्छा मानवी आहे.
पण इथे एक महत्त्वाची अडचण निर्माण होते. आपण आपल्या भावनिक जखमेचा उपचार त्या व्यक्तीच्या वागण्यात शोधू लागतो, जिच्या वागण्यामुळे ती जखम निर्माण झाली आहे.
मनाला ‘closure’ हवं असतं
एखादी गोष्ट अपूर्ण राहिली की मन पुन्हा पुन्हा तिच्याकडे जाते. विशेषतः नातं स्पष्टपणे संपलेलं नसताना अनेक प्रश्न मनात राहतात.
“असं का झालं?”
“माझी चूक काय होती?”
“त्याने असं का केलं?”
“थोडं वेगळं वागलो असतो तर नातं वाचलं असतं का?”
हे प्रश्न आपल्याला पुन्हा त्या व्यक्तीकडे घेऊन जातात.
पण प्रत्येक प्रश्नाचं समाधान समोरच्या व्यक्तीकडेच असेल असं नाही.
कधी कधी आपल्याला closure समोरच्या व्यक्तीकडून मिळत नाही. ते स्वतःच्या मनात तयार करावं लागतं.
आशा आणि वास्तव यांच्यातील संघर्ष
आपल्याला वास्तव काहीतरी सांगत असतं, पण मनाला दुसरीच शक्यता खरी वाटत असते.
वास्तव म्हणतं, “तो बदलणार नाही.”
मन म्हणतं, “कदाचित उद्या बदलेल.”
वास्तव म्हणतं, “हे नातं एकतर्फी झालं आहे.”
मन म्हणतं, “पण एवढ्या आठवणींचं काय?”
वास्तव म्हणतं, “त्याने आपली निवड केली नाही.”
मन म्हणतं, “कदाचित त्याला माझी किंमत कधीतरी कळेल.”
यामुळे आपण उत्तर शोधत राहतो. कारण आपल्याला सत्यापेक्षा आपली आशा टिकवायची असते.
चुकीच्या व्यक्तीकडे पुन्हा पुन्हा जाण्याची किंमत
समस्या अशी आहे की प्रत्येक वेळी त्या व्यक्तीकडून आपल्याला स्पष्ट उत्तर मिळेलच असं नाही.
कधी ती व्यक्ती दुर्लक्ष करते.
कधी अस्पष्ट उत्तर देते.
कधी जवळ येते आणि पुन्हा दूर जाते.
आणि आपण पुन्हा विचार करू लागतो.
यामुळे भावनिक अवलंबित्व वाढू शकतं. आपला आत्मविश्वास समोरच्या व्यक्तीच्या प्रतिसादावर अवलंबून होऊ शकतो.
संशोधनातही असे दिसते की निरोगी नात्यांमध्ये इतरांशी जोडलेपणाबरोबरच स्वतःची स्वायत्तता आणि स्वतःची ओळख टिकवणं महत्त्वाचं असतं.
म्हणजेच, नातं महत्त्वाचं आहे; पण त्या नात्यामुळे स्वतःला हरवणं आवश्यक नाही.
मग योग्य उत्तर कुठे शोधायचं?
सर्वात आधी स्वतःकडे.
स्वतःला काही प्रश्न विचारा:
“त्याच्या शब्दांपेक्षा त्याच्या कृती काय सांगतात?”
“मला या नात्यात सुरक्षित आणि महत्त्वाचं वाटतंय का?”
“मी उत्तर शोधतोय की आश्वासन?”
“ही व्यक्ती मला स्पष्टता देतेय की आणखी गोंधळ?”
“जर माझ्या जवळच्या मित्राला अशीच परिस्थिती आली असती, तर मी त्याला काय सांगितलं असतं?”
हे प्रश्न आपल्याला भावनिक अवस्थेतून थोडं बाहेर येऊन वास्तवाकडे पाहायला मदत करतात.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
कधी कधी उत्तर आपल्याला आधीपासूनच माहीत असतं.
आपण फक्त ते स्वीकारण्यासाठी तयार नसतो.
कारण काही उत्तरं ऐकणं सोपं असतं, पण स्वीकारणं कठीण असतं.
म्हणूनच चुकीच्या व्यक्तीकडून पुन्हा पुन्हा उत्तर शोधण्याऐवजी स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मला खरंच उत्तर हवं आहे, की मला माझ्या मनाला हवं असलेलं उत्तर ऐकायचं आहे?”
या दोन गोष्टींमध्ये खूप मोठा फरक आहे.
कधी कधी समोरच्या व्यक्तीकडून मिळालेलं उत्तर आपल्याला मुक्त करत नाही. उलट, स्वतःने स्वीकारलेलं सत्यच आपल्याला मुक्त करतं.
आणि त्या क्षणी आपल्याला जाणवतं:
ज्याच्याकडे उत्तर शोधत होतो, त्याच्याकडे कदाचित माझ्या प्रश्नाचं उत्तर कधीच नव्हतं. उत्तर माझ्या आत कुठेतरी आधीपासूनच होतं.
धन्यवाद.