आपल्या आयुष्यात कधीतरी अशी व्यक्ती येते, जिच्यासाठी आपण मनापासून प्रयत्न करतो. तिच्याशी बोलण्यासाठी वेळ काढतो, तिच्या छोट्या छोट्या गोष्टींची काळजी घेतो, तिच्या आनंदात आनंद मानतो आणि तिच्या दुःखात तिला आधार देण्याचा प्रयत्न करतो. पण एवढं सगळं करूनही ती व्यक्ती आपल्याला अपेक्षित महत्त्व देत नाही. कधी ती प्रेमाने बोलते, तर कधी अचानक दुर्लक्ष करते. कधी आपल्याला जवळ करते, तर कधी आपल्यापासून दूर जाते. या सगळ्याचा त्रास होत असूनही आपण मात्र तिच्यापासून दूर जाऊ शकत नाही. उलट, ती व्यक्ती आपल्याला जितकं दुर्लक्षित करते, तितकंच आपण तिच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न करतो. मनात सतत एकच प्रश्न असतो, “मी इतकं सगळं करत असताना या व्यक्तीला माझी किंमत का कळत नाही?” पण या प्रश्नाबरोबरच आणखी एक प्रश्न स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. ज्या व्यक्तीला आपली किंमत नाही, तिच्या मान्यतेसाठी आपण स्वतःची किंमत का विसरतो? मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर या वागण्यामागे भावनिक गरजा, नाकारलं जाण्याची भीती, स्वतःबद्दलच्या धारणा आणि नात्यांमधील जुन्या अनुभवांचा प्रभाव असू शकतो.
१. नकार मिळाला की त्या व्यक्तीला मिळवण्याची इच्छा वाढते
एखादी व्यक्ती आपल्याला सहजपणे स्वीकारते, आपल्याशी चांगलं वागते आणि आपल्याला महत्त्व देते, तेव्हा त्या नात्यात सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. पण एखादी व्यक्ती आपल्याला वारंवार नाकारत असेल, तर तिचं लक्ष मिळवणं आपल्यासाठी एक आव्हान बनू शकतं. मग आपण तिच्या वागण्याचा अर्थ शोधू लागतो. ती आपल्याशी नीट का बोलली नाही? आपला मेसेज पाहूनही उत्तर का दिलं नाही? ती दुसऱ्यांशी चांगली वागते, पण आपल्याशीच अशी का वागते? असे प्रश्न मनात सतत फिरत राहतात. काही वेळा आपल्याला त्या व्यक्तीपेक्षा तिच्याकडून मिळणारी मान्यता अधिक महत्त्वाची वाटू लागते. आपल्याला ती व्यक्ती हवी असतेच, पण त्याचबरोबर तिने आपल्याला निवडावं, आपल्याला महत्त्व द्यावं आणि आपण तिच्यासाठी खास आहोत हे सिद्ध करावं, अशीही इच्छा निर्माण होते. त्यामुळे नकार हा केवळ नकार राहत नाही, तर तो आपल्या स्वतःच्या किमतीशी जोडला जातो. मात्र, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला स्वीकारलं नाही, याचा अर्थ आपल्यामध्ये काहीतरी कमी आहे, असा होत नाही. प्रत्येक व्यक्तीची आवड, भावनिक क्षमता आणि नात्यांकडून असलेल्या अपेक्षा वेगवेगळ्या असतात.
२. कधी प्रेम, तर कधी दुर्लक्ष यामुळे भावनिक गुंतवणूक वाढते
समजा, एखादी व्यक्ती कधी तुमच्याशी खूप प्रेमाने बोलते, तुमची काळजी घेते आणि तुम्हाला विशेष असल्याची जाणीव करून देते. पण काही दिवसांनी तीच व्यक्ती तुमच्याकडे दुर्लक्ष करू लागते. तुम्ही दूर जाण्याचा विचार करता, तेवढ्यात ती पुन्हा तुमच्याशी चांगली वागते. त्यामुळे तुम्हाला वाटतं की आता सगळं पूर्वीसारखं होईल. पण काही काळानंतर पुन्हा तेच घडतं. मानसशास्त्रात अशा अनियमितपणे मिळणाऱ्या सकारात्मक प्रतिसादाचा संबंध Intermittent Reinforcement या संकल्पनेशी जोडला जातो. म्हणजे एखादं अपेक्षित बक्षीस किंवा सकारात्मक प्रतिसाद प्रत्येक वेळी न मिळता कधीतरी मिळतो. त्यामुळे ते मिळवण्याचा प्रयत्न सुरू राहू शकतो. नात्यांमध्येही कधी मिळणारी जवळीक, प्रेम किंवा मान्यता आपल्याला त्या नात्याशी अधिक घट्ट बांधून ठेवू शकते. मात्र, प्रत्येक अस्थिर नातं याच कारणामुळे टिकतं असं नाही. तरीही, एखाद्या व्यक्तीचं अनिश्चित वागणं तुम्हाला सतत तिच्या प्रतिसादाची वाट पाहायला लावत असेल, तर त्या नात्याचा तुमच्या मानसिक शांततेवर काय परिणाम होतोय, याकडे लक्ष देणं आवश्यक आहे.
३. आपण त्या व्यक्तीवर नाही, तर तिच्याकडून मिळणाऱ्या मान्यतेवर अवलंबून होतो
काही वेळा आपल्याला असं वाटतं की त्या व्यक्तीशिवाय आपण आनंदी राहू शकणार नाही. तिचा एक मेसेज आपला संपूर्ण दिवस चांगला करतो आणि तिचं दुर्लक्ष आपला मूड बिघडवतं. ती आपल्याशी चांगली वागली की आपण स्वतःला महत्त्वाचे समजतो आणि ती दूर गेली की आपल्यातच काहीतरी कमी असल्याची भावना निर्माण होते. याचा अर्थ आपल्या स्वतःच्या मूल्याची जाणीव त्या व्यक्तीच्या वागण्यावर अवलंबून राहू लागली आहे. संशोधनात नात्यातील घडामोडींवर अवलंबून बदलणाऱ्या आत्ममूल्याचा अभ्यास करण्यात आला आहे. अशा प्रकारे नात्यातील चांगल्या किंवा वाईट अनुभवांनुसार स्वतःबद्दलची भावना बदलत असेल, तर भावनिक चढ-उतार अधिक तीव्र होऊ शकतात. म्हणून स्वतःला विचारा, “ही व्यक्ती माझ्याशी चांगली वागते तेव्हाच मला माझी किंमत जाणवते का?” जर उत्तर होकारार्थी असेल, तर स्वतःशी असलेलं नातं अधिक मजबूत करण्याची गरज आहे. तुमची किंमत कोणीतरी तुमच्यावर प्रेम करतं की नाही, किती वेळा फोन करतं किंवा तुम्हाला किती महत्त्व देतं, यावर ठरत नाही.
४. एकटेपणाची भीती आपल्याला चुकीच्या नात्यात अडकवू शकते
काही लोकांना एखादं नातं संपण्यापेक्षा एकटं राहण्याची भीती अधिक वाटते. “ही व्यक्ती आयुष्यातून गेली तर दुसरी कोणी मिळेल का?”, “मी एकटा किंवा एकटी पडलो तर काय होईल?”, “इतका वेळ आणि भावना गुंतवल्यानंतर आता मागे कसं फिरायचं?” असे विचार त्यांना नात्यात टिकवून ठेवतात. काही वेळा बालपणी अनुभवलेली असुरक्षितता, वारंवार मिळालेला नकार किंवा पूर्वीच्या नात्यांमधील दुःख यांचा परिणाम प्रौढ वयातील जवळच्या नात्यांवर होऊ शकतो. याला प्रौढ नात्यांमधील Attachment Patterns म्हणजेच भावनिक जोडणीच्या पद्धतींच्या संदर्भात समजून घेता येतं. विशेषतः नातं तुटण्याची भीती जास्त असणाऱ्या व्यक्ती जोडीदाराच्या प्रत्येक बदलत्या प्रतिक्रियेकडे अधिक संवेदनशीलतेने पाहू शकतात. परंतु प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव वेगळा असतो. याचा अर्थ तुमच्यात काही मानसिक दोष आहे, असा होत नाही. स्वतःच्या भावनिक गरजा समजून घेणं आणि एकटेपणाचा सामना करण्याची क्षमता विकसित करणं हे या परिस्थितीत उपयुक्त ठरू शकतं.
५. आपण त्या व्यक्तीच्या आजच्या वागण्यापेक्षा तिच्या बदलण्याच्या शक्यतेवर प्रेम करतो
एखाद्या व्यक्तीमध्ये आपल्याला काही चांगले गुण दिसतात. ती सुरुवातीला आपल्याशी छान वागलेली असते किंवा तिच्यासोबत घालवलेले काही क्षण खूप सुंदर असतात. मग आपण तिच्या आजच्या वागण्याकडे दुर्लक्ष करून जुन्या आठवणींना धरून राहतो. “ती पूर्वीसारखी होईल”, “तिला माझ्या प्रेमाची जाणीव एक दिवस नक्की होईल”, “मी आणखी थोडा प्रयत्न केला तर ती बदलेल”, अशा अपेक्षांमध्ये आपण अडकतो. पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या. एखाद्या व्यक्तीमध्ये बदल होण्याची शक्यता असणं आणि ती व्यक्ती प्रत्यक्षात बदलण्यासाठी प्रयत्न करणं, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. नातं टिकवण्यासाठी केवळ तुमचे प्रयत्न पुरेसे नसतात. त्यासाठी दोन्ही व्यक्तींची तयारी, संवाद, आदर आणि जबाबदारी स्वीकारण्याची वृत्ती आवश्यक असते. तुम्ही सतत समजून घेत आहात, माफ करत आहात आणि नातं टिकवण्याचा प्रयत्न करत आहात; पण समोरची व्यक्ती तुमच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करत असेल, तर फक्त तिच्या बदलण्याच्या आशेवर जगण्याऐवजी तिच्या सध्याच्या वागण्याकडे वास्तववादी दृष्टिकोनातून पाहायला शिका.
६. या भावनिक गुंतवणुकीतून स्वतःला बाहेर कसं काढायचं?
सर्वप्रथम, स्वतःला दोष देणं थांबवा. एखाद्या व्यक्तीशी भावनिक जवळीक निर्माण होणं ही मानवी गोष्ट आहे. त्यातून बाहेर पडायला वेळ लागतो, हेही स्वाभाविक आहे. पण स्वतःच्या भावना समजून घेणं आणि त्यांच्यामुळे स्वतःचं नुकसान होऊ न देणं आपल्या हातात असतं. त्यासाठी काही गोष्टींचा सराव करा.
पहिली गोष्ट म्हणजे, शब्दांपेक्षा कृतीकडे लक्ष द्या. समोरची व्यक्ती काय बोलते यापेक्षा ती तुमच्याशी सातत्याने कशी वागते, तुमचा आदर करते का, तुमच्या भावनांना समजून घेते का आणि नात्यासाठी प्रयत्न करते का, हे पाहा. दुसरी गोष्ट म्हणजे, स्वतःच्या मर्यादा ठरवा. एखादी व्यक्ती वारंवार तुमचा अपमान करत असेल, तुमच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करत असेल किंवा तुम्हाला सतत असुरक्षित वाटत असेल, तर तिच्याशी किती संपर्क ठेवायचा हे ठरवण्याचा तुम्हाला अधिकार आहे. गरज असेल तर काही काळ संपर्क कमी करा. तिसरी गोष्ट म्हणजे, स्वतःचं आयुष्य पुन्हा समृद्ध करा. मित्रमैत्रिणींशी बोला, आवडीच्या गोष्टी करा, व्यायाम करा, कामावर लक्ष द्या आणि नवीन गोष्टी शिका. तुमचं संपूर्ण आयुष्य एका व्यक्तीभोवती फिरत असेल, तर हळूहळू इतर गोष्टींनाही वेळ द्या. चौथी गोष्ट म्हणजे, मनात येणाऱ्या विचारांची तपासणी करा. “ती व्यक्ती मला सोडून गेली तर मी काहीच नाही” या विचाराऐवजी “हे नातं महत्त्वाचं आहे, पण माझं संपूर्ण अस्तित्व या नात्यापुरतं मर्यादित नाही”, असा अधिक वास्तववादी विचार करण्याचा सराव करा. पाचवी गोष्ट म्हणजे, गरज पडल्यास मदत घ्या. या नात्यामुळे झोप, काम, दैनंदिन जीवन किंवा मानसिक आरोग्य सतत बिघडत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घेणं उपयुक्त ठरू शकतं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा…
ज्याला आपली किंमत नाही, त्याच्याच मागे आपण का गुंतून पडतो, याचं उत्तर केवळ प्रेमात सापडत नाही. कधी ती नाकारलं जाण्याची भीती असते, कधी एकटेपणा असतो, कधी स्वतःला सिद्ध करण्याची धडपड असते, तर कधी त्या व्यक्तीच्या बदलण्याची आशा असते. या भावनांना समजून घेणं आवश्यक आहे. कारण एखाद्या व्यक्तीला मिळवण्याच्या प्रयत्नात आपण स्वतःला हरवून बसलो, तर नातं मिळालं तरी मनःशांती मिळेलच असं नाही.
प्रेम म्हणजे सतत स्वतःची किंमत सिद्ध करण्याची परीक्षा नाही. प्रेमात मतभेद असू शकतात, अडचणी येऊ शकतात आणि कधीकधी एकमेकांना समजून घेण्यासाठी वेळही लागू शकतो. पण नात्यात सातत्याने अपमान, दुर्लक्ष आणि एकतर्फी प्रयत्न असतील, तर त्या नात्याचा प्रामाणिकपणे विचार करणं गरजेचं आहे.
प्रत्येक वेळी समोरच्या व्यक्तीने आपल्याला निवडावं म्हणून धडपडण्यापेक्षा, आपल्यासाठी योग्य असलेल्या नात्याची निवड करण्याची ताकद स्वतःमध्ये निर्माण करा. कारण तुमची किंमत एखाद्या व्यक्तीने तुम्हाला किती महत्त्व दिलं यावर ठरत नाही. तुमची किंमत तुम्ही कोण आहात, तुमच्या भावना किती महत्त्वाच्या आहेत आणि तुम्ही स्वतःशी किती आदराने वागता, याच्याशी जोडलेली आहे.
कधी कधी एखाद्या व्यक्तीला सोडून देणं म्हणजे तिच्यावर प्रेम नव्हतं, असं नसतं. तर त्या नात्यात राहून आपण स्वतःला सतत दुखावत आहोत, हे स्वीकारण्याचं ते धैर्य असतं. आणि स्वतःला जपण्याची सुरुवात अनेकदा इथूनच होते.
धन्यवाद.