स्वतःमध्ये बदल करायचा ठरवणं खूप सोपं वाटतं. “उद्या पासून लवकर उठायचं”, “मोबाईल कमी वापरायचा”, “रागावर नियंत्रण ठेवायचं”, “नकारात्मक विचार कमी करायचे”, “नवीन आयुष्य सुरू करायचं” असे निर्णय आपण अनेकदा घेतो. काही दिवस खूप उत्साहही असतो. पण अचानक काही दिवसांनी आपण पुन्हा जुन्याच सवयींकडे परत जातो. मग स्वतःवरच राग येतो. “मी बदलूच शकत नाही”, “माझ्यात इच्छाशक्ती नाही” असं वाटायला लागतं.
पण मानसशास्त्र सांगतं की ही गोष्ट फक्त तुमच्यासोबत होत नाही. मानवी मेंदूची रचना आणि सवयींची प्रक्रिया अशी आहे की बदल टिकवून ठेवणं खरोखर कठीण असतं.
सवय म्हणजे फक्त एखादी कृती नसते. ती आपल्या मेंदूमध्ये तयार झालेला एक “ऑटोमॅटिक मार्ग” असतो. जे आपण वारंवार करतो, ते मेंदू सहजपणे लक्षात ठेवतो. त्यामुळे जुन्या सवयी मेंदूसाठी सुरक्षित आणि ओळखीच्या वाटतात. नवीन बदल मात्र मेंदूसाठी अनोळखी असतो. आणि मेंदूला अनोळखी गोष्टींपेक्षा ओळखीच्या गोष्टी जास्त आवडतात.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती तणाव आला की लगेच सोशल मीडिया वापरते. काही काळानंतर मेंदूला असं शिकायला मिळतं की “तणाव = मोबाईल”. मग प्रत्येक वेळी तणाव आला की हात आपोआप मोबाईलकडे जातो. ही प्रक्रिया इतकी खोलवर बसलेली असते की फक्त “आता मोबाईल वापरणार नाही” असं म्हणणं पुरेसं नसतं.
संशोधनानुसार, आपल्या मेंदूला ऊर्जा वाचवायला आवडतं. नवीन सवय लावण्यासाठी जास्त मानसिक ऊर्जा लागते. जुन्या सवयी मात्र कमी ऊर्जा वापरून चालतात. म्हणूनच बदलाची सुरुवात उत्साहाने होते, पण काही दिवसांनी थकवा जाणवतो आणि आपण पुन्हा जुन्या पद्धतीने वागायला लागतो.
यामध्ये भावनांचाही मोठा संबंध असतो. अनेक सवयी या फक्त कृती नसतात, त्या भावनिक आधार बनलेल्या असतात. काही लोक दुःखी असताना जास्त खातात. काही लोक तणावात असताना जास्त बोलतात. काही लोक एकटेपणात सतत फोन स्क्रोल करतात. म्हणजे सवय ही कधी कधी भावना हाताळण्याची पद्धत असते.
जर आपण फक्त सवय थांबवायचा प्रयत्न केला आणि तिच्यामागची भावना समजून घेतली नाही, तर बदल टिकत नाही. कारण मेंदू पुन्हा त्याच जुन्या आरामाच्या मार्गाकडे जातो.
मानसशास्त्रामध्ये याला “comfort zone effect” असंही म्हटलं जातं. आपल्याला त्रास देणाऱ्या गोष्टी सुद्धा कधी कधी परिचित असल्यामुळे सुरक्षित वाटतात. उदाहरणार्थ, सतत स्वतःला कमी समजण्याची सवय एखाद्या व्यक्तीला वाईट वाटत असली, तरी तीच मानसिकता त्याला परिचित झालेली असते. आत्मविश्वासाने वागणं त्याच्यासाठी नवीन आणि अस्वस्थ करणारी गोष्ट ठरू शकते.
याचं आणखी एक कारण म्हणजे आपण खूप मोठे बदल एकदम करण्याचा प्रयत्न करतो. “आता मी पूर्ण बदलणार” हा विचार प्रेरणादायक वाटतो, पण वास्तवात मेंदूला छोटे बदल जास्त सहज स्वीकारता येतात.
संशोधन सांगतं की छोट्या सवयी दीर्घकाळ टिकतात. उदाहरणार्थ, रोज एक तास व्यायाम करण्यापेक्षा सुरुवातीला फक्त १० मिनिटं चालणं जास्त परिणामकारक ठरू शकतं. कारण मेंदूला तो बदल धोकादायक वाटत नाही.
आपण स्वतःला दोष देतो, हेही बदल न टिकण्याचं एक कारण असू शकतं. “मी पुन्हा चुकलो”, “मी कमजोर आहे” असे विचार मनात आले की अपराधीपणा वाढतो. आणि अपराधीपणामुळे पुन्हा जुन्या सवयींकडे जाण्याची शक्यता वाढते. याला मानसशास्त्रात “self-defeating cycle” म्हटलं जातं.
उदाहरणार्थ, एखाद्याने साखर कमी खायचं ठरवलं. एक दिवस त्याने गोड खाल्लं. त्यानंतर “आता सगळंच बिघडलं” असं वाटून तो पुन्हा पूर्वीसारखंच खायला लागतो. म्हणजे एक छोटी चूक पूर्ण प्रयत्न संपवून टाकते.
खरंतर बदल म्हणजे सरळ रेषा नसते. त्यात पुढे जाणं आणि मागे येणं दोन्ही असतं. मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की relapse म्हणजे अपयश नाही, तर बदलाच्या प्रक्रियेचा एक भाग आहे.
आपल्या आजूबाजूचं वातावरणही खूप महत्त्वाचं असतं. जर एखादी व्यक्ती सतत नकारात्मक वातावरणात राहत असेल, तर सकारात्मक बदल टिकवणं कठीण होतं. सवयी या वातावरणाशी जोडलेल्या असतात. जिथे आपण रोज तीच कृती केली आहे, तिथे मेंदू लगेच जुना पॅटर्न सुरू करतो.
उदाहरणार्थ, अभ्यास करायचा ठरवल्यावरही जर फोन सतत जवळ असेल, तर लक्ष विचलित होण्याची शक्यता जास्त असते. म्हणजे इच्छाशक्तीपेक्षा वातावरण बदलणं कधी कधी अधिक महत्त्वाचं ठरतं.
बदल टिकवण्यासाठी स्वतःकडे बघण्याची पद्धतही बदलावी लागते. “मी वाईट सवय सोडण्याचा प्रयत्न करतोय” यापेक्षा “मी स्वतःची काळजी घेणारी व्यक्ती बनतोय” हा विचार जास्त प्रभावी ठरतो. कारण ओळख बदलली की वागणूक हळूहळू बदलायला लागते.
मानसशास्त्रातील अनेक अभ्यास सांगतात की दीर्घकालीन बदलासाठी तीन गोष्टी महत्त्वाच्या असतात:
पहिली म्हणजे जागरूकता. आपली सवय नेमकी कधी सुरू होते, कोणत्या भावनेत आपण ती करतो, हे समजून घेणं.
दुसरी म्हणजे छोट्या पावलांनी बदल करणं. एकदम परिपूर्ण होण्याचा प्रयत्न न करता सातत्य ठेवणं.
आणि तिसरी म्हणजे स्वतःबद्दल करुणा ठेवणं. चूक झाली तरी स्वतःला शिक्षा न करता पुन्हा सुरुवात करणं.
कारण बदल म्हणजे एका दिवसात घडणारी जादू नाही. तो मेंदूला, भावनांना आणि आयुष्याला हळूहळू नवीन दिशा देण्याचा प्रवास असतो.
कधी कधी आपण पुन्हा जुन्या सवयींकडे जातो, याचा अर्थ आपण कमजोर आहोत असा नसतो. त्याचा अर्थ एवढाच असतो की मेंदू अजूनही जुन्या मार्गाला ओळखतो. आणि नवीन मार्ग तयार होण्यासाठी वेळ, संयम आणि सातत्य लागणार आहे.
खरा बदल तोच असतो, जो परिपूर्ण नसतानाही थांबत नाही.
धन्यवाद.
I like this literature
खूप छान वाटला