काही लोक सतत बोलत राहतात, इतकं की समोरच्याला कंटाळा येतो, थकवा येतो किंवा संभाषण टाळावंसं वाटू लागतं. हा अनुभव जवळजवळ प्रत्येकाला कधीतरी आलेला असतो. पण हा स्वभाव फक्त “बोलघेवडेपणा” म्हणून सोडून देण्यासारखा नसतो. यामागे काही मानसशास्त्रीय कारणं असतात, जी समजून घेतली तर आपल्याला त्या व्यक्तीकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलू शकतो.
सर्वप्रथम, अशा वागण्यामागे “लक्ष वेधून घेण्याची गरज” (need for attention) असते. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की काही लोकांना स्वतःकडे लक्ष मिळणं म्हणजे स्वतःची किंमत असल्याचा अनुभव मिळतो. बालपणी जर व्यक्तीला पुरेसं लक्ष, कौतुक किंवा मान्यता मिळाली नसेल, तर मोठेपणी ती सतत बोलून, स्वतःबद्दल सांगून किंवा कोणत्याही विषयावर विस्ताराने बोलून ती पोकळी भरायचा प्रयत्न करते. अशावेळी बोलणं हे त्यांच्या दृष्टीने एक प्रकारचं “भावनिक साधन” बनतं.
दुसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे “अंतर्गत असुरक्षितता” (insecurity). काही लोक बाहेरून खूप आत्मविश्वासाने बोलतात, पण आतून त्यांना स्वतःबद्दल शंका असते. त्यामुळे ते शांत बसले तर त्यांची किंमत कमी होईल, असं त्यांना वाटतं. म्हणून ते सतत काहीतरी बोलत राहतात. हे बोलणं म्हणजे त्यांच्या असुरक्षिततेवरचा पडदा असतो. अशा व्यक्तींना संवादात थांबणं किंवा दुसऱ्याला बोलू देणं कठीण वाटतं.
तिसरं कारण म्हणजे “स्व-नियमनाची कमी क्षमता” (poor self-regulation). मानसशास्त्रात self-control किंवा impulse control हा एक महत्त्वाचा घटक मानला जातो. काही लोकांना स्वतःच्या विचारांवर नियंत्रण ठेवणं अवघड जातं. मनात जे येतं ते लगेच बोलायची त्यांची सवय असते. त्यामुळे ते कुठे थांबायचं, किती बोलायचं, समोरच्याला जागा द्यायची की नाही, हे लक्षात राहत नाही.
काही वेळा हा स्वभाव “अतिविचार” (overthinking) किंवा “आतल्या चिंतेशी” (anxiety) जोडलेला असतो. अशा व्यक्ती मनात सतत विचार करत असतात आणि ते विचार शांत बसून हाताळण्याऐवजी बोलून बाहेर काढतात. बोलणं त्यांच्यासाठी ताण कमी करण्याचं साधन बनतं. त्यामुळे ते बोलत राहतात, जरी समोरच्याला ते जड जात असलं तरी.
आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे “सामाजिक कौशल्यांची कमतरता” (lack of social awareness). काही लोकांना संभाषणातील सूक्ष्म संकेत (social cues) समजत नाहीत. समोरचा कंटाळला आहे, विषय बदलू इच्छितोय किंवा शांत बसू इच्छितोय, हे त्यांना लक्षात येत नाही. त्यामुळे ते त्याच उत्साहात बोलत राहतात. हे मुद्दाम केलं जात नाही, तर त्यांना ते कळतच नाही.
काही वेळा “नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ती” (narcissistic traits) असलेल्या व्यक्तींमध्येही हा स्वभाव दिसतो. अशा लोकांना स्वतःबद्दल बोलायला आवडतं आणि त्यांना वाटतं की त्यांचं बोलणं इतरांसाठी खूप महत्त्वाचं आहे. त्यामुळे ते संभाषणात वर्चस्व ठेवतात आणि दुसऱ्याला कमी जागा देतात. इथे हेतू असतो स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवण्याचा.
याशिवाय, काही लोक “एकटेपणा” (loneliness) भरून काढण्यासाठीही जास्त बोलतात. जर व्यक्तीला आयुष्यात ऐकून घेणारे लोक कमी असतील, तर जेव्हा कोणी मिळतं तेव्हा ती व्यक्ती संधी सोडत नाही. मग ती सतत बोलते, कारण तिला ऐकणारा कोणी तरी मिळालाय, हा अनुभव तिच्यासाठी महत्त्वाचा असतो.
आता प्रश्न येतो, अशा व्यक्तींशी कसं वागावं? सर्वप्रथम, त्यांना लगेच “तू खूप बोलतोस/बोलतेस” असं कठोरपणे सांगणं उपयोगाचं नसतं. त्याऐवजी सौम्य पद्धतीने मर्यादा (boundaries) ठरवणं गरजेचं आहे. उदाहरणार्थ, “मला थोडा वेळ शांत बसायचं आहे” किंवा “आपण हा विषय इथे थांबवू या” असं स्पष्ट पण नम्रपणे सांगता येतं.
दुसरं म्हणजे, संभाषणात समतोल (balance) ठेवण्याचा प्रयत्न करा. मध्येच प्रश्न विचारून, विषय वळवून किंवा स्वतःचं मत मांडून संवाद दोघांचाही करा. जर समोरची व्यक्ती समजूतदार असेल, तर हळूहळू ती स्वतःलाही थांबवायला शिकते.
तिसरं म्हणजे, त्यांच्या वागण्यामागचं कारण समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. जर ती व्यक्ती असुरक्षिततेमुळे किंवा एकटेपणामुळे बोलत असेल, तर तिला ऐकून घेणंही महत्त्वाचं असतं. पण त्याच वेळी स्वतःचा त्रास होणार नाही, याची काळजी घेणं तितकंच गरजेचं आहे.
शेवटी, सतत बोलणं हा फक्त एक स्वभावदोष नाही, तर अनेकदा तो एखाद्या भावनिक गरजेचा, अनुभवांचा किंवा व्यक्तिमत्त्वाच्या घटकांचा परिणाम असतो. म्हणूनच अशा व्यक्तीकडे केवळ चिडून किंवा टाळून बघण्याऐवजी, थोड्या समजुतीने आणि स्पष्ट मर्यादांसह वागणं अधिक उपयोगी ठरतं. यामुळे संबंध टिकून राहतात आणि संवादही आरोग्यदायी बनतो.