आपल्या आयुष्यात काही घटना वारंवार घडत राहतात, हे अनेकांना जाणवत असते. काही लोकांना सतत चुकीच्या नात्यांचा अनुभव येतो, काहींना वारंवार अपयश येते, तर काही लोक प्रत्येक ठिकाणी स्वतःला कमी लेखले गेलेले अनुभवतात. अनेक वेळा आपण म्हणतो, “हे माझ्याच बाबतीत का घडतं?” पण मानसशास्त्र सांगतं की या पुनरावृत्तीमागे केवळ नशीब किंवा योगायोग नसतो. आपल्या विचारांची पद्धत, भावनिक सवयी, बालपणीचे अनुभव आणि अवचेतन मन यांचा त्यावर मोठा प्रभाव असतो.
मानसशास्त्रात याला “Behavioral Patterns” किंवा “Repetition Patterns” असे म्हटले जाते. म्हणजेच आपले मेंदू आणि मन काही ठराविक पद्धतीने प्रतिक्रिया देण्याची सवय लावून घेतात. एकदा ही पद्धत तयार झाली की ती नकळत पुन्हा पुन्हा वापरली जाते. त्यामुळे परिस्थिती बदलली तरी परिणाम मात्र सारखेच दिसतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला लहानपणापासून सतत टीका ऐकावी लागली असेल, तर मोठेपणीही ती व्यक्ती स्वतःबद्दल असुरक्षित राहू शकते. अशा व्यक्तीला नंतर आयुष्यात जिथे थोडीशी नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळेल, तिथेही ती स्वतःला पूर्णपणे अपयशी समजू लागते. त्यामुळे ती स्वतःचे मत मांडत नाही, संधी टाळते आणि शेवटी पुन्हा अपयशाचा अनुभव घेते. म्हणजे बाहेरची घटना वेगळी असली तरी आतली प्रतिक्रिया तीच राहते.
मानसशास्त्रज्ञ सिग्मंड फ्रॉईड यांनी “Repetition Compulsion” ही संकल्पना मांडली होती. त्यानुसार, काही लोक नकळत त्याच प्रकारच्या वेदनादायक परिस्थिती पुन्हा तयार करतात. कारण मेंदू जुन्या अपूर्ण भावनांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करत असतो. म्हणूनच काही लोक वारंवार toxic नात्यांमध्ये अडकतात किंवा त्याच प्रकारच्या लोकांकडे आकर्षित होतात.
यामध्ये आपल्या “Comfort Zone” चाही मोठा वाटा असतो. आपल्याला जे परिचित वाटते, ते सुरक्षित वाटते, जरी ते दुखदायक असले तरी. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत दुर्लक्षित वातावरणात वाढली असेल, तर तिला नंतरही अशाच नात्यांमध्ये स्वतःला सापडण्याची शक्यता जास्त असते. कारण तिच्या मनाला तेच “नॉर्मल” वाटत असते.
आपल्या विचारांच्या सवयीही घटनांची पुनरावृत्ती घडवतात. जर एखादी व्यक्ती सतत “मी काहीच करू शकत नाही” असा विचार करत असेल, तर तिच्या वागण्यातही भीती आणि टाळाटाळ वाढते. त्यामुळे संधी हातातून जातात आणि अपयश पुन्हा येते. मानसशास्त्रात याला “Self-Fulfilling Prophecy” म्हटले जाते. म्हणजे आपण जसं सतत मानतो, तसं वागू लागतो आणि शेवटी तसाच परिणाम मिळतो.
काही वेळा आपल्या न सोडवलेल्या भावनाही पुनरावृत्ती निर्माण करतात. मनात दडपलेला राग, दुःख किंवा अपराधीपणा पूर्णपणे समजून घेतला गेला नाही, तर तो वेगवेगळ्या घटनांमधून पुन्हा बाहेर येत राहतो. म्हणून काही लोकांना सारख्या छोट्या गोष्टींवर तीव्र प्रतिक्रिया येतात. कारण त्या क्षणी फक्त वर्तमान घटना नसते, तर भूतकाळातील अपूर्ण भावना देखील सक्रिय झालेल्या असतात.
बालपणीचे अनुभव यामध्ये खूप महत्त्वाचे असतात. संशोधनानुसार, बालपणी तयार झालेले emotional patterns प्रौढ आयुष्यातही टिकून राहतात. जर एखाद्या मुलाला सतत प्रेम, सुरक्षितता आणि स्वीकार मिळाला असेल, तर मोठेपणी त्याचे संबंध अधिक स्थिर असतात. पण सतत भीती, दुर्लक्ष किंवा अस्थिरता अनुभवलेल्या मुलांमध्ये पुढे anxiety, overthinking किंवा unhealthy relationships ची शक्यता वाढू शकते.
याचा अर्थ असा नाही की आपले आयुष्य कायम असेच राहणार. मानसशास्त्र सांगते की patterns ओळखले गेले की ते बदलता येतात. पण त्यासाठी स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहावे लागते. “माझ्या आयुष्यात नेमकी कोणती घटना वारंवार घडते?” हा प्रश्न स्वतःला विचारणे महत्त्वाचे आहे.
कधी कधी आपणच नकळत त्याच प्रकारचे निर्णय घेत असतो. उदाहरणार्थ, प्रत्येक वेळी लोकांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करणारी व्यक्ती शेवटी स्वतःच दुखावली जाते. पण ती पुन्हा पुढच्या नात्यातही तसंच करते. कारण तिला “नकार मिळू नये” ही भीती असते. म्हणजे समस्या फक्त बाहेरच्या लोकांमध्ये नसते, तर आपल्या आतल्या भावनिक पद्धतीमध्येही असते.
Mindfulness आणि self-awareness या गोष्टी येथे खूप उपयोगी ठरतात. जेव्हा आपण आपल्या भावना, विचार आणि प्रतिक्रिया शांतपणे पाहायला शिकतो, तेव्हा पुनरावृत्तीचे patterns स्पष्ट दिसू लागतात. उदाहरणार्थ, “मी प्रत्येक वेळी तणावात असताना लोकांपासून दूर जातो” किंवा “मी सतत स्वतःलाच दोष देतो” हे लक्षात येऊ लागते. ही जाणीवच बदलाची पहिली पायरी असते.
मानसोपचार किंवा counselling देखील अशा patterns समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. कारण अनेकदा काही भावनिक जखमा इतक्या खोल असतात की त्या एकट्याने समजून घेणे कठीण जाते. संशोधनात असे दिसून आले आहे की therapy मुळे लोकांच्या विचारांच्या आणि भावनिक प्रतिक्रिया देण्याच्या पद्धतीत सकारात्मक बदल होऊ शकतो.
आपल्या मेंदूमध्ये “Neuroplasticity” नावाची क्षमता असते. म्हणजेच मेंदू नवीन अनुभवांनुसार स्वतःमध्ये बदल करू शकतो. त्यामुळे जुन्या सवयी, भीती किंवा भावनिक patterns कायमचे निश्चित नसतात. नवीन विचार, नवीन अनुभव आणि जाणीवपूर्वक केलेले बदल हळूहळू नवीन मानसिक मार्ग तयार करू शकतात.
म्हणूनच आयुष्यातील घटनांची वारंवार पुनरावृत्ती ही केवळ नशिबाची गोष्ट नसते. त्यामागे आपले विचार, भावना, भूतकाळातील अनुभव आणि नकळत तयार झालेले मानसिक patterns काम करत असतात. जेव्हा आपण या गोष्टी समजून घ्यायला सुरुवात करतो, तेव्हा आपण त्याच चक्रात अडकून राहत नाही. त्यातून बाहेर पडण्याची शक्यता निर्माण होते.
कधी कधी आयुष्य आपल्याला तीच शिकवण पुन्हा पुन्हा देत असते, जोपर्यंत आपण ती समजून घेत नाही. आणि जेव्हा आपण स्वतःला समजून घेण्यास सुरुवात करतो, तेव्हा हळूहळू घटना बदलू लागतात, नाती बदलू लागतात आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपण स्वतः बदलू लागतो.
धन्यवाद.