रात्री मुलगा किंवा मुलगी अचानक मोठ्याने रडू लागली, ओरडू लागली किंवा घाबरल्यासारखी दिसली की पालकांची झोप उडते. “काय झालं?”, “वाईट स्वप्न पडलं का?”, “मुलाला काही मानसिक त्रास तर नाही ना?” असे अनेक प्रश्न मनात येतात.
पण प्रत्येक वेळी यामागे मानसिक समस्या असतेच असे नाही. मुलांच्या झोपेची रचना आणि मेंदूचा विकास प्रौढांपेक्षा वेगळा असल्यामुळे झोपेतून अर्धवट जागे होणे, भयानक स्वप्न पडणे किंवा Night Terror म्हणजेच झोपेतील घबराट होणे यासारख्या घटना मुलांमध्ये तुलनेने सामान्य आहेत.
१. आधी हे समजून घ्या: मूल खरंच जागं झालं आहे का?
रात्री मूल रडत किंवा ओरडत असल्याचे दिसले की ते पूर्णपणे जागे झाले आहे असे आपल्याला वाटते. पण काही वेळा मूल प्रत्यक्षात गाढ झोपेतच असते.
याला Night Terror किंवा Sleep Terror म्हणतात.
अशावेळी मूल डोळे उघडे ठेवून ओरडू शकते, रडू शकते, घाबरल्यासारखे दिसू शकते, घाम येऊ शकतो किंवा हात-पाय हलवू शकते. पालक जवळ गेले तरी मूल त्यांना ओळखत नाही किंवा शांत करण्याचा प्रयत्न केल्यावर आणखी अस्वस्थ होऊ शकते. काही वेळाने मूल पुन्हा शांतपणे झोपते आणि सकाळी त्याला त्या घटनेची आठवणही नसते.
हे विशेषतः लहान मुले आणि प्रीस्कूल वयातील मुलांमध्ये अधिक दिसते.
२. Night Terror आणि Nightmare एकच नाहीत
या दोन गोष्टींचा फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
Nightmare म्हणजे वाईट स्वप्न.
मूल स्वप्नातून जागे होते, घाबरते, रडते आणि अनेकदा “मला भयानक स्वप्न पडलं” असे सांगू शकते. Nightmares साधारणपणे रात्रीच्या उत्तरार्धात अधिक होतात.
Night Terror म्हणजे झोपेतील घबराट.
यामध्ये मूल दिसायला जागे असल्यासारखे वाटते, पण प्रत्यक्षात ते गाढ झोपेत असते. ही घटना रात्रीच्या सुरुवातीच्या काळात, गाढ झोपेच्या टप्प्यात अधिक घडते. मुलाला सकाळी त्याची आठवण नसण्याची शक्यता असते.
म्हणूनच “मूल रात्री ओरडलं म्हणजे त्याला भयानक स्वप्न पडलं” असा निष्कर्ष लगेच काढू नये.
३. झोपेची कमतरता हे एक महत्त्वाचे कारण असू शकते
मुलांना त्यांच्या वयानुसार पुरेशी झोप मिळणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
रात्री उशिरापर्यंत जागणे, दिवसा झोपेची वेळ बिघडणे, सतत बदलणारी bedtime routine किंवा खूप थकून झोपणे यामुळे काही मुलांमध्ये Night Terror किंवा इतर झोपेतील समस्या वाढू शकतात.
म्हणून पालकांनी मुलाच्या झोपेची वेळ नियमित ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.
“आज सुट्टी आहे म्हणून उशिरा झोपू देऊ” अशी सवय वारंवार झाली तर झोपेचे नैसर्गिक चक्र विस्कळीत होऊ शकते.
४. मुलाच्या मनातील ताणही झोपेत दिसू शकतो
मुलांना मोठ्यांसारखे त्यांच्या भावना स्पष्ट शब्दांत व्यक्त करता येत नाहीत.
शाळेतील समस्या, मित्रांशी भांडण, शिक्षकांची भीती, परीक्षेचा ताण, पालकांमधील सततचे वाद, घरातील वातावरणातील बदल किंवा एखादा घाबरवणारा अनुभव यामुळे मुलाच्या मनात ताण निर्माण होऊ शकतो.
हा ताण कधी कधी झोपेवर परिणाम करू शकतो. Stress आणि anxiety मुळे nightmares वाढू शकतात, तर काही मुलांमध्ये sleep terrors सारख्या घटना देखील दिसू शकतात.
म्हणून मूल रात्री वारंवार घाबरून उठत असेल तर फक्त “हे काही नाही” असे म्हणून दुर्लक्ष न करता दिवसभरात त्याच्या मनात काय चालले आहे हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
५. मोबाईल आणि भयानक कंटेंटचाही विचार करा
झोपण्यापूर्वी मुलाने काय पाहिले याचा परिणाम त्याच्या झोपेवर होऊ शकतो.
भयानक चित्रपट, हिंसक व्हिडिओ, सोशल मीडिया किंवा मुलाला घाबरवणाऱ्या कथा झोपण्याच्या आधी पाहिल्या तर nightmares वाढू शकतात. त्यामुळे झोपण्यापूर्वी शांत वातावरण ठेवणे चांगले.
विशेषतः लहान मुलांसाठी “झोपण्याआधी मोबाईल देऊन शांत करणे” ही सवय टाळणे उपयोगी ठरू शकते.
त्याऐवजी गोष्ट सांगणे, हलके बोलणे, पुस्तक वाचणे किंवा शांत bedtime routine ठेवणे अधिक योग्य.
६. आजारपण आणि इतर झोपेच्या समस्या
कधी कधी मुलाला ताप, आजारपण किंवा शारीरिक अस्वस्थता असल्यामुळेही झोप वारंवार तुटू शकते.
तसेच काही मुलांमध्ये sleep apnea, restless legs syndrome किंवा इतर sleep-related conditions मुळे झोपेची गुणवत्ता खराब होऊ शकते.
म्हणून प्रत्येक घटनेला “मानसिक समस्या” असे लेबल लावणे योग्य नाही.
पालकांनी त्या क्षणी काय करावे?
मूल रात्री ओरडत असेल तर सर्वप्रथम स्वतः शांत राहा.
जर ते Night Terror असेल आणि मूल सुरक्षित असेल, तर त्याला जबरदस्तीने उठवण्याचा प्रयत्न करू नका. कारण त्या क्षणी मूल पूर्णपणे जागे नसते आणि तुम्हाला ओळखतही नसेल. त्यामुळे जास्त बोलणे किंवा जोराने हलवणे त्याला आणखी अस्वस्थ करू शकते.
त्याऐवजी:
- मुलाला इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
- बेडजवळ धोकादायक वस्तू ठेवू नका.
- मुलाला शांत होण्यासाठी वेळ द्या.
- घटना संपल्यानंतर त्याला पुन्हा आरामात झोपू द्या.
- सकाळी त्याला घाबरवू नका किंवा “काल रात्री तू किती ओरडत होतास!” असे चिडवू नका.
जर ते Nightmare असेल आणि मूल जागे झाले असेल, तर त्याला जवळ घ्या आणि सुरक्षित असल्याची जाणीव करून द्या. “ते फक्त स्वप्न होतं, तू सुरक्षित आहेस” असे शांतपणे सांगणे उपयोगी ठरू शकते.
मुलाला घाबरवण्यापेक्षा त्याला सुरक्षितता द्या
मुलाच्या झोपेतील अशा घटनांकडे पाहताना पालकांची प्रतिक्रिया खूप महत्त्वाची असते.
“काहीतरी वाईट झालंय”, “तुला भूत दिसलं का?” किंवा “रात्री उठलास तर शिक्षा करेन” अशा प्रतिक्रिया मुलाची भीती वाढवू शकतात.
त्याऐवजी मुलाला सुरक्षितता, सातत्य आणि शांत वातावरण देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
नियमित झोपेची वेळ, शांत bedtime routine, पुरेशी झोप आणि दिवसभर मुलाशी प्रेमाने संवाद हे साधे उपाय अनेकदा उपयुक्त ठरतात.
डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
बहुतेक Night Terrors आणि childhood nightmares मुलाच्या विकासासोबत कमी होतात. तरीही घटना वारंवार होत असतील, मुलाच्या झोपेवर किंवा दिवसभरच्या वर्तनावर परिणाम होत असेल, इजा होण्याचा धोका असेल किंवा इतर शारीरिक लक्षणे दिसत असतील तर बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
विशेषतः शरीराला अनियंत्रित झटके येणे, प्रतिसाद न देणे किंवा घटना झोपेतील नेहमीच्या Night Terror पेक्षा वेगळी वाटणे अशा वेळी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असू शकते, कारण काही परिस्थिती झोपेतील समस्यांसारख्या दिसू शकतात.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
रात्री मूल अचानक रडले किंवा ओरडले म्हणजे ते हट्टी आहे, घाबरट आहे किंवा त्याला मानसिक समस्या आहे असे समजणे चुकीचे आहे.
कधी कधी त्याचा मेंदू अजूनही झोपेच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये संक्रमण करत असतो.
पालक म्हणून आपली भूमिका म्हणजे घाबरणे नाही, निरीक्षण करणे, मुलाला सुरक्षित ठेवणे आणि त्याच्या झोपेच्या सवयींकडे लक्ष देणे.
कारण मुलाला रात्री शांत झोपण्यासाठी फक्त अंधाराची गरज नसते, तर सुरक्षिततेची भावनाही तितकीच महत्त्वाची असते.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
