काही लोक मृत्यूच्या अगदी जवळ गेले होते आणि पुन्हा वाचले. हृदयविकाराचा झटका, गंभीर अपघात, बुडणे, शस्त्रक्रिया किंवा इतर जीवघेण्या परिस्थितींनंतर काही व्यक्ती एक विलक्षण अनुभव सांगतात.
“मला माझं शरीर खाली दिसत होतं.”
“मी एका अंधाऱ्या बोगद्यातून जात होतो.”
“समोर खूप तेजस्वी प्रकाश दिसत होता.”
“त्या प्रकाशाकडे जाताना मला खूप शांत आणि सुरक्षित वाटत होतं.”
या अनुभवाला मानसशास्त्र आणि वैद्यकीय संशोधनात Near-Death Experience किंवा NDE म्हटलं जातं. मात्र एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. NDE म्हणजे व्यक्ती प्रत्यक्षात मृत झाली होती आणि पुन्हा जिवंत झाली, असा वैज्ञानिक निष्कर्ष नाही. हे अनुभव साधारणपणे मृत्यूचा धोका निर्माण झालेल्या अवस्थेत किंवा त्यानंतर व्यक्तीला आठवलेले अनुभव असतात.
प्रकाशमान रस्ता का दिसतो?
याचं एकच निश्चित उत्तर विज्ञानाकडे अजून नाही. मात्र अनेक संशोधनांमधून काही शक्यता समोर आल्या आहेत.
१. मेंदूला ऑक्सिजन आणि रक्तपुरवठ्यात बदल
जेव्हा हृदयाची कार्यक्षमता अचानक कमी होते किंवा रक्तदाब खूप खाली जातो, तेव्हा मेंदूला मिळणारा रक्तपुरवठा आणि ऑक्सिजन बदलू शकतो.
आपली दृष्टी नियंत्रित करणाऱ्या मेंदूतील भागांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. काही संशोधकांच्या मते, दृष्टीच्या क्षेत्रात बाहेरून येणारी माहिती व्यवस्थित मिळत नसताना दृश्य प्रणालीमध्ये असामान्य उत्तेजना निर्माण होऊ शकते.
यामुळे व्यक्तीला सुरुवातीला अंधार किंवा अरुंद दृश्य क्षेत्र आणि नंतर मध्यभागी प्रकाश असल्यासारखा अनुभव येऊ शकतो. यालाच “tunnel experience” म्हणजे बोगद्यातून प्रकाशाकडे जाण्याचा अनुभव म्हणून सांगितलं जातं.
म्हणजेच, काही वेळा व्यक्ती प्रत्यक्षात एखाद्या प्रकाशमान बोगद्यातून जात नसते. मेंदू दृश्य माहितीवर प्रक्रिया करण्याच्या पद्धतीत झालेला बदल त्या अनुभवाला जन्म देऊ शकतो.
२. संकटाच्या वेळी मेंदूची कार्यपद्धती बदलते
जीवाला धोका निर्माण झाल्यावर मेंदू अत्यंत वेगळ्या पद्धतीने काम करू शकतो.
आपल्या शरीराची “survival system” सक्रिय होते. लक्ष अचानक बाहेरील धोक्याकडे किंवा शरीराच्या अत्यंत महत्त्वाच्या संवेदनांकडे केंद्रित होतं.
या अवस्थेत मेंदूतील उत्तेजना, लक्ष, भावना, स्मृती आणि जागरूकता नियंत्रित करणाऱ्या यंत्रणांमध्ये मोठे बदल होऊ शकतात.
म्हणूनच NDE मध्ये काही लोकांना अत्यंत शांतता, वेळ थांबल्यासारखा वाटणे, शरीरापासून वेगळे असल्याची भावना किंवा अतिशय स्पष्ट दृश्य अनुभव येऊ शकतात.
३. “प्रकाश” हा मेंदूचा अनुभव असू शकतो
आपण जे काही पाहतो ते फक्त डोळ्यांमुळे दिसत नाही. डोळ्यांकडून मिळालेल्या माहितीचा अर्थ मेंदू लावतो.
त्यामुळे मेंदूच्या दृश्य प्रणालीमध्ये अचानक बदल झाला तर बाहेर प्रत्यक्ष प्रकाश नसतानाही प्रकाश, चमक किंवा आकृती दिसू शकते.
याला phosphene सारख्या दृश्य अनुभवांशी जोडले जाते. NDE मध्ये प्रकाश दिसण्यामागे दृश्य प्रणालीतील बदल हा एक संभाव्य वैज्ञानिक स्पष्टीकरण मानला जातो. मात्र हा NDE चा पूर्ण आणि अंतिम पुरावा नाही.
४. मग तो प्रकाश इतका सुंदर आणि शांत का वाटतो?
हा प्रश्न मानसशास्त्रीयदृष्ट्या खूप महत्त्वाचा आहे.
NDE सांगणाऱ्या अनेक व्यक्ती फक्त प्रकाश पाहिल्याचं सांगत नाहीत. त्या प्रकाशासोबत त्यांना शांतता, प्रेम, सुरक्षितता किंवा भीती कमी झाल्याची भावना झाल्याचंही सांगतात.
जीवाला धोका निर्माण झाल्यावर मेंदूमध्ये भावना आणि चेतना नियंत्रित करणाऱ्या अनेक यंत्रणांमध्ये बदल होऊ शकतात. न्यूरोट्रान्समीटर आणि मेंदूतील विविध नेटवर्कच्या कार्यपद्धतीत बदल झाल्यास भावना आणि अनुभवाची तीव्रता बदलू शकते.
त्यामुळे “प्रकाश” हा केवळ दृश्य अनुभव नसून त्याच्यासोबत जोडलेली भावनिक अनुभूतीही महत्त्वाची असते.
५. काही लोकांना स्वतःचं शरीर बाहेरून का दिसतं?
NDE मधील आणखी एक प्रसिद्ध अनुभव म्हणजे Out-of-Body Experience, म्हणजे आपली जाणीव शरीराच्या बाहेर असल्यासारखी वाटणे.
मेंदू आपलं शरीर कुठे आहे, शरीराची स्थिती काय आहे आणि आपण आजूबाजूच्या जगात कुठे आहोत याचा सतत अंदाज घेत असतो.
या multisensory processing मध्ये अडथळा निर्माण झाला तर “मी माझ्या शरीरात नाही” किंवा “मी वरून माझ्या शरीराकडे पाहत आहे” अशी अनुभूती निर्माण होऊ शकते.
विशेषतः temporal आणि parietal भागांशी संबंधित मेंदूच्या नेटवर्कचा अशा अनुभवांशी संबंध असल्याचं संशोधनातून सुचवलं आहे.
६. प्रत्येक व्यक्तीला प्रकाश का दिसत नाही?
हीसुद्धा महत्त्वाची गोष्ट आहे.
सर्व NDE मध्ये प्रकाशमान रस्ता दिसतोच असं नाही.
काही लोकांना फक्त शांतता जाणवते. काहींना शरीरापासून वेगळं झाल्यासारखं वाटतं. काहींना आठवणी किंवा व्यक्ती दिसतात. काहींना कोणताही विशेष अनुभव आठवत नाही.
संशोधनात NDE चे अनेक घटक आढळतात, पण प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव अगदी सारखा नसतो. व्यक्तीची मानसिक अवस्था, परिस्थिती, मेंदूची अवस्था, औषधे, स्मरणशक्ती आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमी यांचा अनुभवावर परिणाम होऊ शकतो.
७. मग हा मृत्यूनंतरच्या जीवनाचा पुरावा आहे का?
हा सर्वात संवेदनशील प्रश्न आहे.
विज्ञानाच्या दृष्टीने NDE हा अनुभव अत्यंत वास्तविक आणि व्यक्तीसाठी भावनिकदृष्ट्या प्रभावी असू शकतो. परंतु NDE म्हणजे मृत्यूनंतर चेतना अस्तित्वात राहते, याचा निर्णायक वैज्ञानिक पुरावा आहे, असा निष्कर्ष सध्याच्या संशोधनातून काढता येत नाही.
2025 मधील एका व्यापक neuroscientific review मध्ये NDE समजावण्यासाठी मानसशास्त्रीय आणि न्यूरोफिजियोलॉजिकल प्रक्रियांचा एकत्रित विचार केला आहे. संशोधन अजून सुरू आहे आणि या अनुभवातील सर्व पैलूंचं पूर्ण स्पष्टीकरण मिळालेलं नाही.
म्हणून विज्ञानाची भूमिका इथे प्रामाणिक आहे:
“आपल्याला काही संभाव्य यंत्रणा समजल्या आहेत, पण अंतिम उत्तर अजून मिळालेलं नाही.”
८. NDE नंतर लोकांच्या आयुष्यात बदल का होतो?
हा मानसशास्त्रीयदृष्ट्या सर्वात मनोरंजक भाग आहे.
काही व्यक्तींना मृत्यूच्या जवळ गेल्यानंतर आयुष्याबद्दलचा दृष्टिकोन बदलल्याचं जाणवतं. मृत्यूची भीती कमी होणे, नात्यांना अधिक महत्त्व देणे, जीवनाचा अर्थ शोधण्याची इच्छा वाढणे किंवा भौतिक गोष्टींपेक्षा अनुभव आणि संबंधांना अधिक महत्त्व देणे असे बदल काही अभ्यासांमध्ये नोंदवले गेले आहेत.
यामागे एक साधा मानसशास्त्रीय विचार करता येतो.
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला अचानक स्वतःचं आयुष्य संपण्याची शक्यता जाणवते, तेव्हा तिच्या आयुष्याच्या प्राधान्यक्रमांकडे पाहण्याची पद्धत बदलू शकते.
ज्याला कालपर्यंत खूप मोठी समस्या वाटत होती, तीच गोष्ट अचानक लहान वाटू शकते.
आणि ज्यांना आपण गृहीत धरलं होतं, त्यांचं महत्त्व अचानक जाणवू शकतं.
शेवटी…
मृत्यूच्या जवळ गेलेल्या व्यक्तीला दिसणारा प्रकाशमान रस्ता हा एक विलक्षण मानवी अनुभव आहे.
तो आध्यात्मिक अनुभव आहे की मेंदूच्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या कार्याचा परिणाम आहे, याबद्दल अजूनही चर्चा सुरू आहे.
पण मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स आपल्याला एवढं नक्की सांगतात की जीवघेण्या परिस्थितीत मेंदूची कार्यपद्धती, दृष्टी, भावना, स्मृती आणि स्वतःची जाणीव यामध्ये मोठे बदल होऊ शकतात. या बदलांमधून बोगदा, प्रकाश, शांतता, शरीरापासून वेगळं असल्याची भावना किंवा जीवनातील आठवणी यांसारखे अनुभव निर्माण होऊ शकतात.
कदाचित या अनुभवाचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न “मृत्यूनंतर काय आहे?” हा नसून,
“मृत्यूच्या सावलीतून परत आल्यानंतर आपण उरलेलं आयुष्य कसं जगतो?”
हा असू शकतो.
कारण काही लोकांसाठी मृत्यूच्या अगदी जवळचा अनुभव हा शेवट नसतो.
तो आयुष्याकडे पुन्हा एकदा नव्या नजरेने पाहण्याची सुरुवात ठरतो.
धन्यवाद.