आपण अनेकदा पाहतो की काही लोक सतत कामात व्यस्त असतात, काही लोक सतत मोबाईलमध्ये हरवलेले असतात, तर काही लोक नातेसंबंध, पैसा किंवा यशाच्या मागे इतके धावत असतात की त्यांना स्वतःसाठी वेळच नसतो. बाहेरून पाहता हे सर्व सामान्य वाटते, पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले तर अनेकदा हे “स्वतःपासून पळण्याचे” मार्ग असू शकतात.
प्रश्न असा आहे की माणूस स्वतःपासून का पळतो? स्वतःशी एकटे राहणे इतके कठीण का वाटते?
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात काही अशा भावना, आठवणी आणि विचार असतात ज्यांना तो स्वीकारू इच्छित नाही. दुःख, अपयश, अपराधीपणा, भीती, नाकारले गेल्याची भावना किंवा स्वतःबद्दलची असुरक्षितता यांचा सामना करणे सोपे नसते. त्यामुळे अनेक लोक या भावनांना समजून घेण्याऐवजी त्यांच्यापासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करतात.
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्स यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःबद्दल एक आदर्श प्रतिमा तयार करायची असते. पण वास्तव आणि ही आदर्श प्रतिमा यांच्यात फरक असतो. जेव्हा हा फरक खूप मोठा होतो, तेव्हा व्यक्तीला मानसिक अस्वस्थता जाणवते. त्या अस्वस्थतेचा सामना करण्याऐवजी अनेक लोक स्वतःला विविध गोष्टींमध्ये गुंतवून ठेवतात.
आजच्या काळात मोबाईल आणि सोशल मीडियाने हे आणखी सोपे केले आहे. एखादी व्यक्ती काही मिनिटेही शांत बसू शकत नाही. एकांत मिळाला की लगेच फोन हातात घेतला जातो. कारण शांततेत बसल्यावर मनातील दडवलेल्या भावना वर येऊ लागतात. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की अनेक लोकांना स्वतःच्या विचारांसोबत काही वेळ एकटे राहणेही अस्वस्थ वाटते.
स्वतःपासून पळण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे अपूर्ण भावनिक जखमा. बालपणातील अनुभव, नाकारले जाणे, प्रेमभंग, कौटुंबिक तणाव किंवा अपयश यामुळे मनावर काही जखमा तयार होतात. या जखमा दिसत नाहीत, पण त्या मनात जिवंत असतात. अनेकदा व्यक्ती त्या आठवणी विसरण्याचा प्रयत्न करते. परंतु विसरण्याचा प्रयत्न जितका जास्त केला जातो, तितक्या त्या भावना आतमध्ये साठत जातात.
सिग्मंड फ्रॉईड यांनी याला “दडपणूक” असे नाव दिले होते. म्हणजे मनाला त्रास देणाऱ्या भावना किंवा आठवणी बेशुद्ध मनात ढकलून देणे. पण त्या पूर्णपणे नाहीशा होत नाहीत. त्या वेगवेगळ्या स्वरूपात पुन्हा बाहेर येतात. कधी चिंता, कधी राग, कधी नैराश्य, तर कधी नातेसंबंधातील समस्यांच्या रूपात.
अनेक लोक स्वतःपासून पळण्यासाठी सतत इतरांची मान्यता शोधतात. लोकांनी आपली प्रशंसा करावी, आपल्याला महत्त्व द्यावे, आपल्याला स्वीकारावे अशी त्यांची सतत अपेक्षा असते. कारण त्यांना स्वतःबद्दल आतून समाधान वाटत नसते. जेव्हा व्यक्तीला स्वतःची किंमत स्वतःच्या नजरेत कमी वाटते, तेव्हा ती इतरांच्या नजरेत स्वतःला मोठे करण्याचा प्रयत्न करते.
मानसशास्त्रात याला “बाह्य मान्यता अवलंबित्व” असे म्हणतात. अशा व्यक्तीचे सुख इतरांच्या प्रतिक्रियांवर अवलंबून असते. त्यामुळे ती स्वतःच्या खऱ्या भावना समजून घेण्याऐवजी लोकांना खूश करण्यात व्यस्त राहते.
स्वतःपासून पळण्याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे भीती. स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहणे सोपे नसते. कधी आपले दोष दिसतात, कधी चुकीचे निर्णय दिसतात, तर कधी आपण ज्या व्यक्ती असल्याचे समजत होतो ती प्रतिमा खोटी असल्याचे जाणवते. ही जाणीव अनेकांना अस्वस्थ करते. त्यामुळे ते स्वतःचे निरीक्षण टाळतात.
परंतु सत्य हे आहे की स्वतःपासून कायम पळता येत नाही. काही काळासाठी आपण स्वतःला व्यस्त ठेवू शकतो, पण मनातील प्रश्न कायम राहतात. म्हणूनच अनेक लोक बाहेरून यशस्वी दिसत असूनही आतून रिकामेपणा अनुभवतात. त्यांच्याकडे पैसा, प्रतिष्ठा किंवा लोकप्रियता असते, पण स्वतःशी त्यांचे नाते तुटलेले असते.
संशोधन असेही सांगते की जे लोक स्वतःच्या भावना स्वीकारतात, त्यांना मानसिक आरोग्याच्या समस्या तुलनेने कमी प्रमाणात जाणवतात. भावना दाबून ठेवण्यापेक्षा त्यांना समजून घेणे अधिक उपयुक्त असते. दुःख असेल तर ते मान्य करणे, भीती असेल तर तिचा स्वीकार करणे आणि चुका झाल्या असतील तर त्यातून शिकणे हे मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे असते.
स्वतःपासून पळणे थांबवण्यासाठी सर्वप्रथम स्वतःसोबत वेळ घालवण्याची गरज असते. काही मिनिटे शांत बसणे, डायरी लिहिणे, ध्यान करणे किंवा आपल्या भावनांचे निरीक्षण करणे यामुळे स्वतःशी पुन्हा संपर्क निर्माण होतो. सुरुवातीला हे अस्वस्थ वाटू शकते, कारण मनात दडवलेल्या भावना समोर येतात. पण हाच खरा उपचाराचा मार्ग असतो.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःला परिपूर्ण बनवण्याचा हट्ट सोडणे. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये गुण आणि मर्यादा दोन्ही असतात. स्वतःचा स्वीकार केल्याशिवाय मनाला शांतता मिळत नाही. स्वतःवर प्रेम करणे म्हणजे स्वतःला परिपूर्ण समजणे नव्हे, तर अपूर्णता स्वीकारणे होय.
शेवटी, माणूस स्वतःपासून पळत राहतो कारण स्वतःला भेटण्याची त्याला भीती वाटते. पण जीवनातील खरे स्वातंत्र्य तेव्हाच मिळते जेव्हा आपण स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहायला शिकतो. बाहेरच्या जगापासून पळणे शक्य आहे, पण स्वतःच्या मनापासून नाही. त्यामुळे जितक्या लवकर आपण स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तितक्या लवकर मानसिक शांतता, आत्मविश्वास आणि समाधानाचा अनुभव घेऊ शकतो. कारण आयुष्यातील सर्वात महत्त्वची भेट म्हणजे स्वतःची स्वतःशी झालेली भेट.
धन्यवाद.