आपल्या प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही गोष्टी अपूर्ण राहिलेल्या असतात. एखादं नातं पूर्णत्वाला गेलं नाही, एखादं स्वप्न पूर्ण झालं नाही, एखादी इच्छा मनातच राहिली, एखाद्या व्यक्तीला आपण मनातलं सांगू शकलो नाही किंवा एखादी संधी हातातून निसटली. अशा अपूर्ण गोष्टी अनेकदा मनात पुन्हा पुन्हा येतात. “जर त्या वेळी मी वेगळा निर्णय घेतला असता तर?”, “हे असं का घडलं?”, “माझं आयुष्य पूर्ण का वाटत नाही?” असे प्रश्न मनाला त्रास देऊ शकतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने मात्र अपूर्णता म्हणजे नेहमीच अपयश नाही. काही वेळा ती मानवी अनुभवाचा नैसर्गिक भाग असते.
मानसशास्त्रामध्ये मानवी मनाला अपूर्ण किंवा अधुरी राहिलेली कामं अधिक आठवण्याची प्रवृत्ती असल्याचे आढळते. याला Zeigarnik effect असे म्हटले जाते. मानसशास्त्रज्ञ Bluma Zeigarnik यांच्या संशोधनातून अशी कल्पना पुढे आली की पूर्ण झालेल्या कामांच्या तुलनेत अपूर्ण कामं मनात अधिक सक्रिय राहू शकतात. कारण आपलं मन एखाद्या गोष्टीचा शेवट शोधत असतं. त्यामुळे एखादं नातं अचानक संपलं, एखाद्या प्रश्नाचं उत्तर मिळालं नाही किंवा एखाद्या प्रसंगाचा योग्य शेवट झाला नाही, तर मन त्या घटनेकडे पुन्हा पुन्हा वळू शकतं. याचा अर्थ असा नाही की आपण त्या गोष्टीतच अडकून राहायला हवं. उलट, मनाला त्या अनुभवाचा अर्थ समजून घेऊन पुढे जाण्यास मदत करणे महत्त्वाचे असते.
अपूर्ण गोष्टींचा त्रास वाढण्यामागे “closure” म्हणजे मानसिक पूर्णविरामाची गरज देखील असू शकते. एखाद्या व्यक्तीने आपल्याशी अचानक बोलणं बंद केलं, नातं कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय संपलं किंवा आपल्याला एखाद्या निर्णयामागचं कारण समजलं नाही, तर मन स्वतःच उत्तरं तयार करू लागतं. “माझीच चूक होती का?”, “त्याने असं का केलं?”, “मी आणखी काही केलं असतं तर काय झालं असतं?” अशा प्रश्नांमधून विचारांचं चक्र सुरू होतं. पण प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर आपल्याला मिळेलच असं नाही. काही परिस्थितींमध्ये उत्तर न मिळणं हाच शेवट स्वीकारावा लागतो.
अपूर्ण स्वप्नांचाही मनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. आपण एखादं ध्येय ठरवतो आणि त्यासाठी बराच काळ प्रयत्न करतो. पण परिस्थिती बदलते, आर्थिक अडचणी येतात, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या वाढतात किंवा आपलेच प्राधान्यक्रम बदलतात. तेव्हा ते ध्येय पूर्ण न झाल्याची भावना मनात राहू शकते. मात्र एखादं ध्येय पूर्ण न होणं म्हणजे व्यक्ती अपयशी ठरली असा अर्थ होत नाही. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर आपली ओळख केवळ आपल्या परिणामांवर आधारित नसते; आपण घेतलेले प्रयत्न, अनुभव आणि त्यातून झालेली वाढही महत्त्वाची असते.
काही अपूर्ण गोष्टी आपल्या अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील अंतरामुळे निर्माण होतात. आपण आयुष्याबद्दल काही मानसिक चित्र तयार केलेलं असतं. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर अशी नोकरी मिळेल, लग्नानंतर असं आयुष्य असेल, अमुक वयापर्यंत घर घेऊ, अमुक व्यक्ती कायम आपल्या आयुष्यात असेल, अशी अनेक अपेक्षा आपण नकळत तयार करतो. पण वास्तव नेहमी आपल्या मानसिक आराखड्याप्रमाणे घडत नाही. त्यामुळे समस्या केवळ “गोष्ट अपूर्ण आहे” यात नसते; तर “ती अशीच पूर्ण व्हायला हवी होती” या विचारातही असू शकते.
याच ठिकाणी स्वीकार महत्त्वाचा ठरतो. स्वीकार म्हणजे आपल्याला जे घडलं ते आवडलं पाहिजे असा अर्थ नाही. स्वीकार म्हणजे “हे माझ्या आयुष्यात घडलं आहे आणि आता याबरोबर मला पुढे जगायचं आहे” हे मान्य करणं. संशोधनावर आधारित मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन सांगतो की अनुभवांना दाबून ठेवण्यापेक्षा त्यांच्याकडे समजून घेण्याच्या दृष्टीने पाहणं अधिक उपयुक्त ठरू शकतं. “हे का झालं?” या प्रश्नाबरोबरच “यातून मला काय समजलं?” आणि “आता मी काय करू शकतो?” हे प्रश्न विचारल्याने लक्ष भूतकाळातून वर्तमानाकडे वळू शकतं.
काही वेळा आपण अपूर्ण गोष्टींना आपल्या संपूर्ण आयुष्याचा निकाल मानतो. एखादं नातं तुटलं म्हणजे “माझ्या आयुष्यात प्रेम नाही”, एक परीक्षा चुकली म्हणजे “मी कधीच यशस्वी होणार नाही”, एखादी संधी गेली म्हणजे “माझं आयुष्य संपलं” असे निष्कर्ष मन काढू शकतं. मानसशास्त्रात याला विचारातील त्रुटींशी जोडून पाहता येते. एका घटनेवरून संपूर्ण आयुष्याबद्दल निष्कर्ष काढणे वास्तवापेक्षा अधिक नकारात्मक चित्र तयार करू शकते. एका अध्यायाचा शेवट म्हणजे संपूर्ण पुस्तकाचा शेवट नसतो.
अपूर्णतेशी जुळवून घेताना Self-compassion म्हणजे स्वतःशी करुणेने वागणे देखील महत्त्वाचे आहे. आपण इतरांच्या चुका सहज समजून घेतो, पण स्वतःच्या चुका मात्र कठोरपणे तपासतो. “मला तेव्हा अधिक चांगला निर्णय घ्यायला हवा होता”, “मी इतका मूर्ख का ठरलो?” असे विचार मनाला आणखी त्रास देतात. त्याऐवजी “त्या वेळी माझ्याकडे जितकी माहिती आणि क्षमता होती, त्यानुसार मी निर्णय घेतला” असा अधिक वास्तववादी दृष्टिकोन उपयोगी ठरू शकतो. याचा अर्थ स्वतःच्या चुका नाकारणे नाही, तर चुकांमधून शिकताना स्वतःला सतत दोष देत न राहणे.
आयुष्यात काही गोष्टी अपूर्ण राहण्याचं आणखी एक कारण म्हणजे आयुष्य स्वतः सतत बदलत असतं. आपण बदलतो, आपली मूल्यं बदलतात, नाती बदलतात, परिस्थिती बदलते आणि कधी कधी आपल्याला पूर्वी हवं असलेलं आज नकोसं वाटू शकतं. त्यामुळे प्रत्येक गोष्ट पूर्ण करण्याची गरज नसते. काही गोष्टी पूर्ण करायच्या असतात, काही सोडून द्यायच्या असतात आणि काहींचा अर्थ फक्त अनुभव म्हणून स्वीकारायचा असतो. परिपूर्ण आयुष्य म्हणजे ज्यात काहीही अपूर्ण नाही असं आयुष्य नव्हे; तर अपूर्णतेसोबतही शांतपणे जगता येणारं आयुष्य.
म्हणूनच आयुष्यात एखादी गोष्ट अपूर्ण असेल तर स्वतःला एक प्रश्न विचारा: “मला खरंच या गोष्टीचा शेवट हवा आहे की मला फक्त तिच्याशी जोडलेल्या भावनांना समजून घ्यायचं आहे?” कधी आपल्याला उत्तर हवं असतं, कधी माफी हवी असते, कधी निरोप हवा असतो आणि कधी फक्त स्वतःला पुढे जाण्याची परवानगी द्यायची असते. प्रत्येक अपूर्ण गोष्टीला बाहेरून पूर्णविराम मिळेलच असं नाही. काही गोष्टींना पूर्णविराम आपण आपल्या मनात द्यावा लागतो.
शेवटी, आयुष्याची सुंदरता ही प्रत्येक गोष्ट आपल्या इच्छेप्रमाणे पूर्ण होण्यात नाही. काही स्वप्नं पूर्ण होतात, काही बदलतात, काही मागे राहतात. काही नाती आयुष्यभर टिकतात, तर काही आपल्याला काहीतरी शिकवून निघून जातात. काही संधी परत मिळतात, काही कायमच्या निघून जातात. पण प्रत्येक अनुभव आपल्याला स्वतःकडे नव्या नजरेने पाहण्याची संधी देतो. अपूर्णता ही आयुष्याची चूक नाही; ती आयुष्याच्या कथेतला एक भाग आहे. काही प्रश्नांची उत्तरं मिळतात, काही प्रश्न अनुत्तरित राहतात. तरीही जीवन पुढे चालत राहतं. आणि कदाचित मानसिक परिपक्वता म्हणजे प्रत्येक गोष्टीला उत्तर मिळवणं नव्हे, तर काही उत्तरं न मिळाल्याचं दुःख स्वीकारूनही पुढे जगायला शिकणं.
धन्यवाद.