काही वर्षांपूर्वी आपण ज्या गोष्टी सहजपणे करायचो, त्याच गोष्टी आज करताना मनात भीती निर्माण होते. नवीन माणसाशी बोलणे, स्वतःचे मत स्पष्टपणे मांडणे, नोकरी बदलण्याचा विचार करणे, एखादी संधी स्वीकारणे, चुकीच्या गोष्टीला “नाही” म्हणणे किंवा आयुष्यात पुन्हा नव्याने सुरुवात करणे, या सगळ्या गोष्टींबाबत मन अचानक सावध होतं. मग प्रश्न पडतो, “पूर्वी मी इतका धाडसी होतो, आता काय झालं?”
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर आपली धाडसी वृत्ती अचानक नाहीशी झालेली नसते. अनेकदा आपल्या अनुभवांनी, अपयशांनी, नकारांनी आणि सततच्या काळजीने आपण जोखीम घेण्याची पद्धत बदललेली असते. मी अनेक वर्षे मानवी वर्तनाचा अभ्यास करताना एक गोष्ट वारंवार पाहिली आहे: माणूस अनेकदा धोक्यापेक्षा धोक्याच्या कल्पनेला जास्त घाबरतो. एखादी गोष्ट प्रत्यक्षात किती कठीण आहे यापेक्षा “हे चुकलं तर काय होईल?” हा प्रश्न मनात मोठा होतो.
धाडस म्हणजे भीती नसणे नाही
आपण धाडसी माणसाची एक चुकीची प्रतिमा मनात तयार केलेली असते. आपल्याला वाटतं, धाडसी व्यक्तीला भीती वाटतच नाही. पण मानसशास्त्रीय संशोधनात धाडसाची व्याख्या इतकी साधी नाही. मानसशास्त्रज्ञ Cynthia Pury यांच्या मते, धाडसामध्ये एखाद्या महत्त्वाच्या किंवा मूल्यवान कारणासाठी जोखीम स्वीकारून कृती करण्याचा भाग असतो. विशेष म्हणजे प्रत्येक धाडसी कृतीसोबत तीव्र भीती असायलाच हवी असे नाही.
म्हणजेच धाडसाचा अर्थ “मला भीती वाटत नाही” असा नसून अनेकदा “भीती असूनही मला हे करणे महत्त्वाचे वाटते” असा असतो.
आपण जेव्हा प्रत्येक वेळी भीती टाळतो, तेव्हा त्या क्षणी आपल्याला आराम मिळतो. पण हीच टाळण्याची पद्धत वारंवार वापरली तर मेंदूला एक संदेश मिळू शकतो: “ही गोष्ट धोकादायक आहे, म्हणून आपण तिच्यापासून दूर राहणे चांगले.” संशोधनात avoidance म्हणजे टाळण्याच्या वर्तनामुळे भीतीशी संबंधित समजुती टिकून राहू शकतात असे दिसते. काही प्रयोगांमध्ये व्यक्तीला फारशी भीती जाणवत नसतानाही टाळण्याचे वर्तन दिसून आले आहे.
मग आपली धाडसी वृत्ती कमी का होते?
यामागे एक महत्त्वाचा घटक असतो, स्वतःच्या क्षमतेवरचा विश्वास. मानसशास्त्रात याला self-efficacy म्हणतात. साध्या भाषेत सांगायचं तर, “ही परिस्थिती आली तर मी ती हाताळू शकतो” असा आपल्या क्षमतेबद्दलचा विश्वास.
समजा एखाद्या व्यक्तीला एकदा व्यवसायात मोठं नुकसान झालं. त्यानंतर त्याला पुन्हा व्यवसाय सुरू करण्याची संधी मिळाली. संधी चांगली असली तरी मन म्हणतं, “मागच्या वेळी काय झालं ते विसरलास का? पुन्हा तसंच झालं तर?” इथे समस्या केवळ बाहेरच्या जोखमीत नसते. समस्या स्वतःच्या क्षमतेबद्दल निर्माण झालेल्या शंकेत असते.
संशोधनाच्या आढाव्यांमध्ये self-efficacy आणि प्रत्यक्ष वर्तन यांच्यात महत्त्वाचा संबंध आढळतो. विशेषतः एखादी कृती करण्याचा आणि ती टिकवून ठेवण्याचा स्वतःवरील विश्वास वर्तनाशी संबंधित असल्याचे अनेक अभ्यासांमध्ये दिसते.
अपयशानंतर मन सावध होतं
माणसाच्या मेंदूला सुरक्षितता महत्त्वाची असते. एखाद्या अनुभवातून आपल्याला त्रास झाला की भविष्यात तसाच त्रास होऊ नये म्हणून मन अधिक सावध होऊ शकतं. ही सावधगिरी काही प्रमाणात उपयुक्त आहे. पण जेव्हा ती अतिशय वाढते, तेव्हा सावधगिरी आणि भीती यांच्यातील सीमा अस्पष्ट होते.
“एकदा अपयश आलं” यापासून “मी पुन्हा अपयशी होणार” असा निष्कर्ष काढला जातो. “एकदा कोणीतरी माझा विश्वासघात केला” यापासून “कोणावरच विश्वास ठेवता येत नाही” अशी समजूत तयार होते. “एकदा लोकांनी माझी मजा केली” यापासून “मी माझं मत व्यक्तच करू नये” अशी सवय निर्माण होऊ शकते.
याला आपण मनाची शिकण्याची प्रक्रिया म्हणू शकतो. पण प्रत्येक शिकलेली भीती वास्तवाचे अचूक चित्र असेलच असं नाही.
सुरक्षिततेच्या शोधात आपण स्वतःला लहान करू लागतो
माझ्या अनुभवात अनेक व्यक्ती अशा भेटतात की त्यांना आयुष्यात काहीतरी नवीन करायचं असतं, पण ते सतत योग्य वेळेची वाट पाहत असतात. “थोडे पैसे जमा झाले की”, “माझा आत्मविश्वास वाढला की”, “लोक काय म्हणतील याची चिंता कमी झाली की”, “सगळं व्यवस्थित झालं की सुरुवात करतो.”
पण आयुष्यात पूर्ण सुरक्षितता क्वचितच मिळते.
अनेकदा आपण आधी आत्मविश्वास मिळेल आणि मग कृती करू, अशी अपेक्षा करतो. प्रत्यक्षात अनेक वेळा उलट प्रक्रिया घडते. लहान कृती → अनुभव → यश किंवा शिकणे → स्वतःवरील विश्वास वाढणे → पुढची मोठी कृती.
म्हणून धाडस वाढवण्यासाठी सुरुवातीलाच मोठी जोखीम घेण्याची गरज नसते.
धाडस पुन्हा निर्माण करता येतं का?
हो. पण धाडसाला केवळ motivational भाषणाची गरज नसते. त्याला अनुभवांची गरज असते.
तुम्हाला लोकांसमोर बोलण्याची भीती वाटत असेल तर थेट हजार लोकांसमोर भाषण देण्याची गरज नाही. आधी एका व्यक्तीसमोर तुमचे विचार मांडा. नंतर तीन लोकांसमोर बोला. मग छोट्या समूहासमोर बोला. अशा छोट्या पायऱ्यांमधून मेंदूला नवीन अनुभव मिळतो: “मी हे करू शकतो.”
याच कारणामुळे कौशल्य वाढवण्यासाठी deliberate practice, feedback आणि टप्प्याटप्प्याने आव्हाने स्वीकारण्याला महत्त्व आहे. धाडस हे काही लोकांना जन्मतः मिळालेलं आणि काहींना न मिळालेलं गुणवैशिष्ट्य आहे, असं सरळ समीकरण मानसशास्त्रात मानता येत नाही. धाडसी कृतींचा सराव आणि अनुभव त्यात भूमिका बजावू शकतात.
स्वतःला एक प्रश्न विचारा
आज तुम्ही ज्या गोष्टीपासून दूर पळत आहात, ती खरोखर धोकादायक आहे का? की तिच्याशी जोडलेली एखादी जुनी आठवण, अपयश किंवा भीती तुम्हाला थांबवत आहे?
हा प्रश्न प्रामाणिकपणे विचारला तर अनेकदा उत्तर सापडायला सुरुवात होते.
कदाचित तुमच्यातली धाडसी व्यक्ती संपलेली नाही. कदाचित ती अनेक वर्षांच्या भीती, जबाबदाऱ्या, अपयश आणि “काय होईल?” या विचारांच्या खाली दडलेली आहे.
म्हणून स्वतःला पुन्हा मोठी उडी मारायला सांगू नका. एक छोटी धाडसी कृती करा. एखादं प्रामाणिक मत मांडा. एखाद्या चुकीच्या गोष्टीला “नाही” म्हणा. एखाद्या जुन्या स्वप्नासाठी पहिलं पाऊल उचला. एखाद्या आवश्यक संभाषणाला सुरुवात करा.
कारण धाडस म्हणजे भीती संपल्यानंतर पुढे जाणं नाही. अनेकदा भीती आपल्यासोबत असतानाही योग्य दिशेने एक पाऊल टाकणं म्हणजे धाडस.
आणि कदाचित तुम्ही शोधत असलेली जुनी “धाडसी व्यक्ती” कुठेही गेलेली नाही.
ती अजूनही तुमच्यात आहे. फक्त तिला पुन्हा कृतीत आणण्यासाठी एका छोट्या पावलाची गरज आहे.
धन्यवाद.