अनेक लोकांच्या आयुष्यात असा एक काळ येतो, जेव्हा त्यांना स्वतःबद्दलच कमीपणा वाटू लागतो. “मी काहीच चांगला नाही.”, “माझ्यामुळे काही फरक पडत नाही.”, “इतर सगळे माझ्यापेक्षा चांगले आहेत.” असे विचार मनात वारंवार येऊ लागतात. हळूहळू हे विचार इतके वाढतात की माणूस स्वतःची किंमतच विसरून जातो.
मानसशास्त्रात याला कमी स्व-मूल्य (Self-Worth) किंवा कमी आत्मसन्मान (Self-Esteem) असे म्हटले जाते. संशोधनानुसार, ज्या व्यक्ती स्वतःची किंमत कमी समजतात त्यांना तणाव, चिंता, नैराश्य आणि नात्यांमधील अडचणींचा सामना जास्त करावा लागू शकतो. मात्र ही परिस्थिती कायमची नसते. योग्य विचारसरणी आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी स्वतःकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलू शकतो.
आपल्यालाच स्वतःची किंमत कमी का वाटते?
यामागे अनेक कारणे असू शकतात.
लहानपणी सतत टीका झाली असेल, प्रत्येक वेळी इतरांशी तुलना केली गेली असेल, चूक झाली की फक्त दोष दाखवले गेले असतील, तर मनात “मी पुरेसा चांगला नाही” हा विश्वास तयार होतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाला प्रत्येक परीक्षेनंतर, “पाहा, शेजारचा मुलगा तुझ्यापेक्षा जास्त गुण मिळवतो.” असे ऐकावे लागले, तर तो गुणांपेक्षा स्वतःची किंमत कमी समजू लागतो.
सततची तुलना नुकसान करते
आजच्या सोशल मीडियाच्या काळात तुलना करणे खूप सोपे झाले आहे. कोणाचा प्रवास, कोणाचे घर, कोणाचे यश, कोणाचे सौंदर्य, कोणाची नोकरी… सगळे आपल्या डोळ्यांसमोर असते.
पण आपण एक गोष्ट विसरतो. लोक त्यांचे आयुष्यातील सर्वोत्तम क्षण दाखवतात, संपूर्ण आयुष्य नाही.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की सततची सामाजिक तुलना (Social Comparison) आत्मविश्वास कमी करू शकते आणि स्वतःबद्दल असमाधान वाढवू शकते.
चुका म्हणजे अपयश नाही
अनेक लोक स्वतःच्या एका चुकीवरून स्वतःला पूर्णपणे नाकारतात.
“माझ्याकडून चूक झाली म्हणजे मीच वाईट आहे.”
हा विचार चुकीचा आहे.
चूक ही वागणुकीची असते, व्यक्तिमत्त्वाची नाही.
प्रत्येक यशस्वी व्यक्तीने चुका केल्या आहेत. फरक एवढाच की त्यांनी त्या चुका स्वतःच्या किमतीचे मोजमाप बनू दिले नाही.
इतरांचे मत म्हणजे सत्य नसते
कोणी आपल्यावर टीका केली, आपल्याला नाकारले किंवा आपल्याबद्दल चुकीचे बोलले, म्हणून आपण कमी मौल्यवान होत नाही.
कधी कधी समोरच्या व्यक्तीचा राग, मत्सर, गैरसमज किंवा स्वतःच्या समस्या यामुळेही ती व्यक्ती आपल्याशी वाईट वागू शकते.
म्हणून इतरांचे प्रत्येक मत स्वतःबद्दलचे अंतिम सत्य समजू नका.
स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला
आपण दिवसभर इतरांशी जितके बोलतो, त्यापेक्षा जास्त स्वतःशी बोलत असतो.
जर हे स्वतःशी बोलणे सतत नकारात्मक असेल, तर मनही त्यावर विश्वास ठेवू लागते.
त्याऐवजी स्वतःला विचारा,
“मी खरंच इतका वाईट आहे का?”
“याचा पुरावा काय आहे?”
“मी यापूर्वी कोणत्या गोष्टी चांगल्या केल्या आहेत?”
अशा प्रश्नांमुळे विचार अधिक वास्तववादी होतात.
स्वतःच्या गुणांकडेही लक्ष द्या
आपण आपल्या चुका लगेच लक्षात ठेवतो, पण गुण विसरतो.
दररोज रात्री तीन गोष्टी लिहा.
- आज मी कोणते चांगले काम केले?
- माझ्यात कोणता गुण आहे?
- आज मी कोणाला मदत केली?
हा छोटा सराव हळूहळू स्वतःबद्दलचा आदर वाढवतो.
प्रत्येकाला सर्व काही जमत नाही
काही लोक अभ्यासात चांगले असतात, काही कला, काही व्यवसाय, काही नातेसंबंध जपण्यात.
एखाद्या एका क्षेत्रात कमी पडल्यामुळे संपूर्ण व्यक्ती अयोग्य ठरत नाही.
माशाला झाडावर चढण्याच्या क्षमतेवर मोजले, तर तो आयुष्यभर स्वतःला अकार्यक्षम समजेल.
म्हणून स्वतःची तुलना योग्य निकषांवर करा.
स्वतःवर दया नाही, तर करुणा ठेवा
स्वतःची कीव करणे आणि स्वतःबद्दल करुणा ठेवणे यात फरक आहे.
करुणा म्हणजे, “हो, माझ्याकडून चूक झाली. पण मी माणूस आहे. मी शिकू शकतो.”
मानसशास्त्रज्ञांच्या संशोधनानुसार, Self-Compassion असलेल्या व्यक्ती चुका स्वीकारून त्यातून अधिक वेगाने पुढे जातात.
योग्य लोकांच्या सहवासात राहा
काही लोक सतत कमी लेखतात, तर काही लोक आपल्यातील चांगल्या गोष्टी पाहायला शिकवतात.
ज्या नात्यांमध्ये आदर, प्रोत्साहन आणि विश्वास मिळतो, त्या नात्यांमुळे आत्मसन्मान वाढतो.
म्हणून सतत अपमान करणाऱ्या वातावरणापासून शक्य तितके दूर राहण्याचा प्रयत्न करा.
स्वतःची किंमत यशावर अवलंबून नसते
आपण किती पैसे कमावतो, किती प्रसिद्ध आहोत किंवा किती लोक आपल्याला पसंत करतात, यावर माणसाची किंमत ठरत नाही.
प्रामाणिकपणा, संवेदनशीलता, मेहनत, इतरांची काळजी घेण्याची वृत्ती आणि शिकत राहण्याची तयारी ही देखील माणसाची मोठी मूल्ये आहेत.
ही मूल्ये अनेकदा कोणत्याही पदवीपेक्षा मोठी असतात.
मदत मागणे ही कमजोरी नाही
जर स्वतःबद्दलचा कमीपणा अनेक महिने कायम राहत असेल, दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल किंवा सतत निराशा जाणवत असेल, तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणे योग्य ठरते.
वेळेवर मिळालेली मदत अनेकदा आयुष्याचा दृष्टिकोन बदलू शकते.
शेवटचा विचार
जेव्हा आपल्यालाच आपली किंमत कमी वाटायला लागते, तेव्हा समस्या आपल्या अस्तित्वात नसते, तर स्वतःकडे पाहण्याच्या नजरेत असते.
स्वतःची किंमत इतरांच्या टाळ्यांवर, गुणांवर किंवा यशावर ठरवू नका. आपण चुका करणारे, शिकणारे आणि सतत विकसित होणारे माणूस आहोत. हीच आपली खरी ओळख आहे.
लक्षात ठेवा, जगाने तुमची किंमत ओळखण्याआधी तुम्ही स्वतःची किंमत ओळखणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण स्वतःचा आदर करणारी व्यक्तीच आयुष्यातील आव्हानांना अधिक धैर्याने सामोरी जाऊ शकते आणि अधिक समाधानी जीवन जगू शकते.
धन्यवाद.