पती-पत्नीचे नाते हे केवळ एकत्र राहण्याचे नाते नसते, तर ते भावनिक आधार, विश्वास, सन्मान आणि परस्पर समजुतीवर उभे असते. या नात्यात दोघांनीही आपले विचार, भावना आणि गरजा मोकळेपणाने व्यक्त करणे महत्त्वाचे असते. पण अनेक वेळा असे दिसून येते की पती-पत्नीपैकी एक जण सतत फक्त सहन करत राहतो. तो व्यक्ती वाद टाळण्यासाठी, नाते टिकवण्यासाठी किंवा कुटुंबाच्या हितासाठी गप्प राहण्याचा मार्ग निवडतो. सुरुवातीला ही गोष्ट योग्य वाटू शकते, पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की दीर्घकाळ फक्त सहन करत राहणे मानसिक आरोग्यासाठी आणि नात्यासाठी दोन्हींसाठी हानिकारक ठरू शकते.
मानसशास्त्रात “इमोशनल सप्रेशन” म्हणजेच भावना दाबून ठेवणे हा एक महत्त्वाचा विषय आहे. संशोधनानुसार जे लोक आपले दुःख, राग, निराशा किंवा नाराजी सतत मनातच ठेवतात त्यांच्यात तणावाची पातळी वाढू लागते. बाहेरून सर्व काही ठीक दिसत असले तरी आतून त्यांना भावनिक थकवा जाणवू लागतो. नात्यातील एका व्यक्तीला जर सतत असे वाटत असेल की माझे म्हणणे कोणी ऐकत नाही किंवा माझ्या भावना महत्त्वाच्या नाहीत, तर त्याच्या आत्मसन्मानावर परिणाम होऊ शकतो.
अनेक कुटुंबांमध्ये शांत राहणाऱ्या व्यक्तीचे कौतुक केले जाते. “तू खूप सहनशील आहेस”, “तू वाद वाढवत नाहीस” अशा प्रतिक्रिया मिळतात. परंतु सहनशीलता आणि स्वतःला पूर्णपणे दाबून टाकणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. सहनशीलता म्हणजे परिस्थिती समजून घेऊन योग्य प्रतिसाद देणे. पण सतत गप्प राहणे म्हणजे आपल्या गरजा आणि भावनांकडे दुर्लक्ष करणे होय.
जेव्हा एक व्यक्ती सतत सहन करत असते तेव्हा नात्यात असमतोल निर्माण होऊ शकतो. दुसऱ्या व्यक्तीला नकळत असे वाटू शकते की सर्व काही व्यवस्थित आहे. कारण त्याला विरोध किंवा नाराजी दिसत नाही. त्यामुळे समस्या अधिक वाढू लागतात. एक दिवस अशी वेळ येते की वर्षानुवर्षे साठलेला राग आणि दुःख अचानक बाहेर पडते. अनेक जोडप्यांमध्ये अचानक मोठे भांडण किंवा नात्यात दुरावा निर्माण होण्यामागे हेच कारण असते.
संशोधनात असेही दिसून आले आहे की सतत भावनिक वेदना सहन करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये चिंता, नैराश्य आणि आत्मविश्वास कमी होण्याची शक्यता वाढते. त्यांना स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याची भीती वाटू लागते. काही लोकांना असे वाटते की जर मी बोललो तर नाते तुटेल किंवा समोरचा दुखावेल. त्यामुळे ते स्वतःचे दुःख मनातच ठेवतात. पण समस्या अशी की न बोललेल्या भावना नाहीशा होत नाहीत. त्या मनात साचत राहतात.
नात्यातील आरोग्यदायी संवाद हा सर्वात प्रभावी उपाय मानला जातो. भावना व्यक्त करणे म्हणजे भांडण करणे नाही. आपल्या भावना शांतपणे आणि आदराने मांडणे ही एक कौशल्यपूर्ण गोष्ट आहे. उदाहरणार्थ, “तू नेहमी चुकीचं करतोस” असे म्हणण्याऐवजी “या गोष्टीमुळे मला दुःख होतं” असे सांगणे अधिक परिणामकारक असते. यामुळे समोरची व्यक्ती बचावात्मक होण्याऐवजी ऐकण्याची शक्यता वाढते.
पती-पत्नीच्या नात्यात सन्मान खूप महत्त्वाचा असतो. जर एक व्यक्ती सतत समजूतदारपणा दाखवत असेल आणि दुसरी व्यक्ती त्याचा गैरफायदा घेत असेल, तर नात्याची गुणवत्ता कमी होऊ लागते. निरोगी नाते हे दोघांच्या गरजा आणि भावनांना समान महत्त्व देणारे असते. फक्त एका व्यक्तीनेच सतत त्याग करणे ही दीर्घकालीन उपाययोजना नसते.
काही वेळा सहन करणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःलाच आपल्या भावनांची जाणीव राहत नाही. तो किंवा ती इतके वर्ष स्वतःला दाबत राहतात की स्वतःच्या गरजा ओळखणेही कठीण होते. मानसशास्त्रज्ञ याला भावनिक दुर्लक्ष असे म्हणतात. अशा परिस्थितीत स्वतःकडे लक्ष देणे, आपल्या भावनांचे निरीक्षण करणे आणि गरज असल्यास समुपदेशन घेणे उपयुक्त ठरू शकते.
संशोधन असेही दर्शवते की ज्या जोडप्यांमध्ये दोघेही मोकळेपणाने संवाद साधतात, एकमेकांचे म्हणणे ऐकतात आणि समस्या एकत्र सोडवण्याचा प्रयत्न करतात त्यांची नाती अधिक समाधानी आणि टिकाऊ असतात. नाते टिकवण्यासाठी सहन करणे कधी कधी आवश्यक असू शकते, पण कायमस्वरूपी उपाय म्हणून ते पुरेसे नसते.
याचा अर्थ प्रत्येक छोट्या गोष्टीवर वाद घालावा असा नाही. काही गोष्टी दुर्लक्ष करण्यासारख्या असतात. परंतु ज्या गोष्टी वारंवार दुःख देतात, आत्मसन्मान कमी करतात किंवा भावनिक त्रास निर्माण करतात त्याबद्दल बोलणे आवश्यक असते. नाते मजबूत करण्यासाठी प्रामाणिक संवाद हा शांत सहनशीलतेपेक्षा अधिक उपयुक्त असतो.
शेवटी, पती-पत्नीपैकी एक जण जेव्हा फक्त सहन करत असतो तेव्हा वरवर नाते शांत दिसू शकते, पण आतून भावनिक अंतर वाढत असते. सहनशीलता हा गुण आहे, पण स्वतःच्या भावनांचा त्याग करणे हा गुण नाही. निरोगी नाते तेच असते जिथे दोघांनाही बोलण्याचा, ऐकले जाण्याचा आणि समजून घेतले जाण्याचा अधिकार असतो. जेव्हा दोघेही एकमेकांच्या भावनांचा आदर करतात, तेव्हा नाते केवळ टिकत नाही तर अधिक मजबूत, आनंदी आणि समाधानकारक बनते.
धन्यवाद.