भविष्यात काहीतरी चांगलं होईल, आपल्यासाठी काहीतरी अर्थपूर्ण घडेल, ही जी “आशा” असते ना, तीच माणसाला पुढे चालत ठेवते. पण जेव्हा हीच आशा कमी होऊ लागते किंवा पूर्णपणे संपते, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम आपल्या आजच्या कृतींवर होतो. अनेक मानसशास्त्रीय संशोधनांमधून हे स्पष्ट झालं आहे की, भविष्यात काहीच उरणार नाही असं वाटायला लागलं की वर्तमानातले प्रयत्न हळूहळू कमी होतात आणि शेवटी थांबतात.
मानसशास्त्रात “Hope Theory” (आशा सिद्धांत) सांगतो की, माणूस फक्त इच्छांवर जगत नाही, तर त्या इच्छांना पूर्ण करण्यासाठी मार्ग आणि स्वतःवरचा विश्वासही आवश्यक असतो. म्हणजेच, “मी हे करू शकतो” आणि “माझ्यासाठी पुढे काहीतरी चांगलं आहे” हा विचार खूप महत्त्वाचा असतो. जेव्हा हा विचार कमजोर होतो, तेव्हा माणूस प्रयत्न करायची इच्छाच गमावतो.
उदाहरण म्हणून विद्यार्थ्यांचा विचार करूया. जर एखाद्या विद्यार्थ्याला सतत अपयश येत असेल आणि त्याला वाटायला लागलं की “मी कितीही अभ्यास केला तरी काही उपयोग नाही”, तर तो अभ्यास करणंच सोडून देतो. इथे समस्या फक्त अभ्यासाची नसते, तर भविष्यात यश मिळेल या आशेची असते. ही आशा तुटली की प्रयत्नही थांबतात.
याच संदर्भात “Learned Helplessness” हा एक महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय संकल्पना आहे. यात माणूस वारंवार अपयश किंवा नकारात्मक अनुभव घेतो आणि त्याला असं वाटू लागतं की काहीही केलं तरी परिणाम बदलणार नाही. त्यामुळे तो प्रयत्न करणं सोडून देतो. हे फक्त अभ्यासातच नाही, तर नोकरी, नातेसंबंध, आरोग्य अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये दिसून येतं.
भविष्यात आशा नसल्याचा आणखी एक मोठा परिणाम म्हणजे मानसिक आरोग्यावर होणारा प्रभाव. जेव्हा माणसाला काहीच सकारात्मक दिसत नाही, तेव्हा तो निराशा, उदासीनता आणि डिप्रेशनकडे झुकतो. संशोधन सांगतं की, ज्यांच्याकडे भविष्याबद्दल सकारात्मक दृष्टीकोन असतो, ते लोक जास्त resilient (तगडे) असतात आणि अडचणींवर मात करण्याची त्यांची क्षमता जास्त असते.
पण आशा संपते का? खरं पाहिलं तर आशा पूर्णपणे संपत नाही, ती फक्त कमजोर होते. आणि ती पुन्हा निर्माणही करता येते. मानसशास्त्र सांगतं की, आशा वाढवण्यासाठी काही गोष्टी मदत करतात.
पहिली गोष्ट म्हणजे छोटे-छोटे ध्येय ठेवणे. खूप मोठं ध्येय ठेवलं की ते साध्य होणं कठीण वाटतं आणि आशा कमी होते. पण लहान ध्येय पूर्ण होत गेली की आत्मविश्वास वाढतो आणि भविष्यात काहीतरी शक्य आहे असं वाटायला लागतं.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सकारात्मक अनुभवांची जाणीव ठेवणे. आपल्याला अनेकदा फक्त अपयश आठवतं आणि यश विसरतो. पण जेव्हा आपण आपल्या छोट्या-छोट्या यशांकडे लक्ष देतो, तेव्हा आशा पुन्हा निर्माण होते.
तिसरी गोष्ट म्हणजे सपोर्ट सिस्टम. मित्र, कुटुंब, किंवा एखादी समजून घेणारी व्यक्ती आपल्याला आशा टिकवून ठेवायला मदत करू शकते. अनेक संशोधनांमध्ये दिसून आलं आहे की, ज्यांना सामाजिक आधार मिळतो ते लोक जास्त सकारात्मक राहतात.
याशिवाय “growth mindset” ही संकल्पना देखील इथे महत्त्वाची ठरते. यात माणूस असं मानतो की, आपली क्षमता स्थिर नसून ती प्रयत्नांमुळे वाढू शकते. असा विचार असणारे लोक अपयश आलं तरी ते शेवट मानत नाहीत, तर शिकण्याची संधी मानतात. त्यामुळे त्यांची आशा टिकून राहते.
आता एक महत्त्वाचा प्रश्न येतो, की जर सध्या आशा कमी वाटत असेल तर काय करायचं? सर्वप्रथम, स्वतःला दोष देणं थांबवणं गरजेचं आहे. कारण आशा कमी होणं ही एक मानवी आणि नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्यानंतर, आपले विचार तपासणं गरजेचं आहे. “काहीच होणार नाही” हा विचार खरोखरच पूर्ण सत्य आहे का, की तो फक्त आपल्या सध्याच्या परिस्थितीमुळे निर्माण झालेला आहे?
कधी कधी आपण भविष्याबद्दल खूपच नकारात्मक निष्कर्ष काढतो, जे वास्तवाशी जुळत नाहीत. अशावेळी “cognitive restructuring” म्हणजेच विचार बदलण्याची प्रक्रिया उपयोगी ठरते. यात आपण नकारात्मक विचार ओळखून त्यांना अधिक वास्तववादी आणि संतुलित विचारांनी बदलतो.
शेवटी, एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी की, आशा ही फक्त एक भावना नाही, तर ती एक मानसिक ऊर्जा आहे. ती आपल्याला पुढे नेते, प्रयत्न करायला प्रवृत्त करते आणि अडचणींवर मात करायला मदत करते. जेव्हा ही ऊर्जा कमी होते, तेव्हा आपल्या कृतींवर त्याचा परिणाम होणं स्वाभाविक आहे.
म्हणूनच, जर तुम्हाला वाटत असेल की तुमच्या आयुष्यात सध्या काहीच उरलेलं नाही, तर ते अंतिम सत्य नसतं. ती फक्त एक अवस्था असते. आणि प्रत्येक अवस्था बदलू शकते. थोडे छोटे प्रयत्न, थोडा सकारात्मक दृष्टिकोन आणि योग्य आधार मिळाला, तर आशा पुन्हा निर्माण होऊ शकते.
कारण शेवटी, भविष्याची आशा जिवंत असेल तरच वर्तमानातील प्रयत्न जिवंत राहतात. आणि जेव्हा आपण प्रयत्न करत राहतो, तेव्हाच भविष्य बदलण्याची शक्यता निर्माण होते.
धन्यवाद.