आपल्या आयुष्यात अनेकदा अशा परिस्थिती निर्माण होतात, जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनापासून करायची नसते, तरीही आपण ती करतो. कधी दुसऱ्यांना वाईट वाटू नये म्हणून, कधी नातं टिकवण्यासाठी, कधी समाजाच्या दबावामुळे, तर कधी आपल्या जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यासाठी आपण स्वतःच्या इच्छांना बाजूला ठेवतो. सुरुवातीला हे वागणं योग्य वाटू शकतं.
आपल्यामुळे कोणाला त्रास होणार नाही, आपलं नातं बिघडणार नाही किंवा लोक आपल्याबद्दल वाईट विचार करणार नाहीत, असा विचार आपण करतो. परंतु एखादी गोष्ट वारंवार मनाविरुद्ध करत राहिल्यामुळे आपल्या मानसिक आरोग्यावर, भावनिक स्थैर्यावर आणि निर्णयक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच कोणताही निर्णय घेताना केवळ समोरच्या व्यक्तीचा विचार न करता, स्वतःच्या मनाची आणि गरजांचीही जाणीव ठेवणं आवश्यक आहे.
मानसशास्त्रात व्यक्तीच्या मनातील मूल्यं, इच्छा आणि प्रत्यक्ष कृती यांच्यात विसंगती निर्माण झाल्यास मानसिक अस्वस्थता जाणवू शकते, याचा अभ्यास केला गेला आहे. मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांनी मांडलेल्या Cognitive Dissonance या सिद्धांतानुसार, आपल्या विचारांमध्ये आणि वर्तनामध्ये विरोधाभास निर्माण झाल्यास अस्वस्थता जाणवू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला एखादं काम करायचं नसतं, पण इतरांच्या दबावामुळे ती व्यक्ती ते काम स्वीकारते. बाहेरून ती व्यक्ती आपली जबाबदारी पार पाडत असल्याचं दिसतं, परंतु मनातून ती नाराज असू शकते. अशी परिस्थिती वारंवार उद्भवल्यास त्या व्यक्तीला स्वतःच्या निर्णयांबद्दल संभ्रम वाटू शकतो. अर्थात, प्रत्येक मनाविरुद्ध केलेली कृती हानिकारक नसते. कधी जबाबदारी, शिस्त किंवा दीर्घकालीन उद्दिष्टांसाठी तात्पुरती गैरसोय स्वीकारावी लागते. मात्र, एखादी गोष्ट करताना तिची किंमत काय मोजावी लागेल, याचा विचार करणं महत्त्वाचं आहे.
१. मानसिक ताण वाढण्याची शक्यता लक्षात घ्या
एखादी गोष्ट करण्याची इच्छा नसतानाही ती सतत करावी लागत असेल, तर मनावर ताण निर्माण होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी अतिरिक्त जबाबदाऱ्या स्वीकारणं, स्वतःला परवडत नसतानाही आर्थिक मदत करणं किंवा एखाद्या नात्यात सतत स्वतःच्या भावना दाबून ठेवणं. अशा वेळी मनात नाराजी असते, पण ती व्यक्त करण्याची हिंमत होत नाही. परिणामी, सतत विचार करणं, चिडचिड होणं, झोपेवर परिणाम होणं किंवा कामात लक्ष न लागणं अशा समस्या जाणवू शकतात. ताण निर्माण होण्यामागे अनेक कारणं असतात, त्यामुळे प्रत्येक समस्येचं कारण मनाविरुद्ध वागणं हेच असेल असं नाही. तरीही आपल्या निर्णयांमुळे ताण वाढत आहे का, हे तपासणं गरजेचं आहे.
२. स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करण्याची सवय लागू शकते
जेव्हा आपण वारंवार दुसऱ्यांच्या अपेक्षांना प्राधान्य देतो, तेव्हा स्वतःला नेमकं काय हवं आहे, हे समजून घेणं कठीण होऊ शकतं. सुरुवातीला आपण केवळ एखाद्या व्यक्तीला नाराज होण्यापासून वाचवण्यासाठी तडजोड करतो. हळूहळू मात्र स्वतःच्या इच्छा व्यक्त करणं चुकीचं आहे, असं आपल्याला वाटू लागण्याची शक्यता असते. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने भावनांची जाणीव होणं आणि त्या योग्य पद्धतीने व्यक्त करणं हे भावनिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचं आहे. राग, दुःख, भीती किंवा नाराजी या भावना आल्या म्हणजे आपण चुकीचे आहोत असं नाही. त्या आपल्याला आपल्या गरजा, मर्यादा आणि परिस्थिती समजून घेण्यास मदत करू शकतात. त्यामुळे मनाविरुद्ध काही करताना स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “मी हे खरंच योग्य वाटतं म्हणून करतोय की केवळ समोरची व्यक्ती नाराज होऊ नये म्हणून?”
३. नात्यांमध्ये नाराजी आणि दुरावा निर्माण होऊ शकतो
नातं टिकवण्यासाठी कधी कधी तडजोड करावी लागते. मात्र, प्रत्येक वेळी एकाच व्यक्तीने तडजोड केली, तर त्या नात्यात असमतोल निर्माण होऊ शकतो. एखादी व्यक्ती सतत स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवते, समोरच्याच्या प्रत्येक मागणीला होकार देते आणि स्वतःच्या अडचणी सांगत नाही, तेव्हा तिच्या मनात हळूहळू नाराजी साचू शकते. काही काळानंतर ही नाराजी चिडचिड, संवाद कमी होणं किंवा भावनिक दुरावा निर्माण होण्याच्या स्वरूपात दिसू शकते. निरोगी नात्यांमध्ये केवळ प्रेम किंवा काळजी पुरेशी नसते, तर परस्पर आदर, संवाद आणि दोघांच्या गरजांना महत्त्व देणंही आवश्यक असतं. म्हणूनच नातं टिकवण्यासाठी स्वतःला सतत त्रास देण्याऐवजी, आपल्या भावना शांतपणे आणि स्पष्टपणे मांडायला शिका.
४. स्वतःवरील विश्वास कमी होऊ शकतो
आपण स्वतःसाठी योग्य निर्णय घेऊ शकतो, असा विश्वास म्हणजे आत्मविश्वासाचा एक महत्त्वाचा भाग. मात्र, प्रत्येक वेळी दुसऱ्यांच्या दबावाखाली निर्णय घेतल्यास स्वतःच्या विचारांवरचा विश्वास कमी होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला एखादी जबाबदारी स्वीकारायची नसते, पण नकार दिल्यास लोक काय म्हणतील या भीतीने ती व्यक्ती होकार देते. नंतर त्या निर्णयामुळे त्रास झाला की ती स्वतःलाच दोष देऊ लागते. अशी परिस्थिती वारंवार घडल्यास निर्णय घेताना अधिक भीती वाटू शकते. यावर उपाय म्हणजे प्रत्येक वेळी स्वतःचाच विचार करणं नव्हे, तर स्वतःच्या गरजा आणि इतरांच्या अपेक्षा यांच्यात योग्य समतोल साधणं. लहान निर्णयांपासून सुरुवात करा. आपल्याला काय योग्य वाटतं, कोणत्या गोष्टी शक्य आहेत आणि कोणत्या गोष्टींसाठी आपण तयार नाही, हे स्पष्ट करा.
५. शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो
दीर्घकाळ टिकणारा मानसिक ताण झोप, भूक, ऊर्जा आणि शरीरातील ताणाशी संबंधित प्रक्रियांवर परिणाम करू शकतो. काही व्यक्तींना सतत थकवा जाणवतो, डोकेदुखी होते किंवा शरीरात ताण जाणवतो. मात्र, ही लक्षणं अनेक शारीरिक आणि मानसिक कारणांमुळे उद्भवू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक लक्षणाचं कारण मनाविरुद्ध वागणं आहे, असा निष्कर्ष काढू नये. तरीही आपण सतत तणावाखाली जगत आहोत, विश्रांती घेऊनही थकवा कमी होत नाही किंवा झोपेच्या समस्या वाढत आहेत, असं जाणवत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. आपल्या दिनचर्येचा, जबाबदाऱ्यांचा आणि नात्यांमधील ताणाचा आढावा घ्या. गरज वाटल्यास डॉक्टर किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घ्या.
६. स्वतःच्या मर्यादा ओळखणं कठीण होऊ शकतं
प्रत्येक व्यक्तीकडे वेळ, ऊर्जा, पैसा आणि भावनिक क्षमता यांची मर्यादा असते. आपण सर्वांना मदत करू शकत नाही आणि प्रत्येकाची अपेक्षा पूर्ण करणंही शक्य नसतं. तरीही काही लोकांना नकार दिल्यावर अपराधी वाटतं. त्यांना वाटतं की आपण नकार दिला तर समोरची व्यक्ती आपल्याला स्वार्थी समजेल किंवा आपलं नातं तोडेल. त्यामुळे स्वतःला शक्य नसलेल्या गोष्टींची जबाबदारीही ते स्वीकारतात. यामुळे स्वतःच्या गरजांसाठी वेळ उरत नाही आणि थकवा वाढू शकतो. म्हणूनच योग्य ठिकाणी नकार देणं शिकणं आवश्यक आहे. “मला तुझी अडचण समजते, पण सध्या मला हे करणं शक्य नाही,” असं शांतपणे सांगता येतं. नकार देताना समोरच्या व्यक्तीचा अपमान करण्याची गरज नसते आणि स्वतःच्या मर्यादा जपण्यासाठी प्रत्येक वेळी मोठं स्पष्टीकरण देण्याचीही आवश्यकता नसते.
७. निर्णय घेण्यापूर्वी त्याचे दीर्घकालीन परिणाम तपासा
एखादी गोष्ट केल्यामुळे आज समोरची व्यक्ती आनंदी होईल, पण त्याचा परिणाम पुढील काही महिन्यांत किंवा वर्षांत काय होईल, याचाही विचार करा. उदाहरणार्थ, केवळ कुटुंबाच्या दबावामुळे आपल्या आवडीविरुद्ध करिअर निवडणं, आर्थिक क्षमता नसताना कर्ज घेणं किंवा स्वतःच्या मूल्यांच्या विरोधात जाऊन एखादी गोष्ट स्वीकारणं. अशा निर्णयांचे परिणाम दीर्घकाळ जाणवू शकतात. अर्थात, प्रत्येक निर्णय पूर्णपणे मनासारखा असेलच असं नाही. काही वेळा परिस्थितीनुसार कठीण पर्याय निवडावा लागतो. अशा वेळी स्वतःला विचारा, “या निर्णयाचा फायदा काय आहे? त्याची किंमत काय मोजावी लागेल? दुसरा पर्याय उपलब्ध आहे का? आणि हा निर्णय माझ्या दीर्घकालीन उद्दिष्टांशी जुळतो का?” या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं निर्णय अधिक स्पष्ट करण्यास मदत करू शकतात.
मग मनाविरुद्ध एखादी गोष्ट करावी की नाही?
याचं उत्तर प्रत्येक परिस्थितीत वेगळं असू शकतं. एखादी गोष्ट करताना थोडा कंटाळा येतो, भीती वाटते किंवा अस्वस्थता जाणवते म्हणून ती टाळणं नेहमीच योग्य नसतं. उदाहरणार्थ, व्यायाम करणं, अभ्यास करणं, नवीन कौशल्य शिकणं किंवा कठीण पण आवश्यक संवाद साधणं या गोष्टी सुरुवातीला मनाविरुद्ध वाटू शकतात. तरीही त्या आपल्या दीर्घकालीन हिताच्या असू शकतात. याउलट, एखादी गोष्ट केवळ दबावामुळे, भीतीमुळे किंवा सतत इतरांना खूश ठेवण्यासाठी करत असाल, तर थांबून विचार करणं गरजेचं आहे.
निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःच्या भावना ओळखा, उपलब्ध पर्यायांचा विचार करा आणि आवश्यक असल्यास विश्वासू व्यक्तीचा सल्ला घ्या. निर्णय घेतल्यानंतर त्याचे परिणाम तपासा. गरज भासल्यास निर्णयात बदल करणंही स्वीकारा. स्वतःची काळजी घेणं म्हणजे स्वार्थी होणं नव्हे. त्याचप्रमाणे प्रत्येक अस्वस्थतेपासून दूर पळणं म्हणजे स्वतःचा आदर करणंही नव्हे. स्वतःचा आदर म्हणजे आपल्या भावना, जबाबदाऱ्या, मूल्यं आणि दीर्घकालीन हित यांचा विचार करून योग्य निर्णय घेणं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा: आयुष्यात प्रत्येकाला आनंदी ठेवण्याचा प्रयत्न करताना स्वतःचं मानसिक स्वास्थ्य गमावू नका. दुसऱ्यांच्या भावनांना महत्त्व द्या, पण स्वतःच्या भावनांकडेही दुर्लक्ष करू नका. तडजोड करा, पण ती नेहमी एकट्याने करू नका. जबाबदाऱ्या स्वीकारा, पण स्वतःच्या क्षमतेचा विचार करून स्वीकारा. आणि एखादी गोष्ट मनाविरुद्ध करत असाल, तर स्वतःला विचारा, “मी हा निर्णय समजूतदारपणे घेत आहे की केवळ भीतीपोटी?” या एका प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर तुमच्या अनेक निर्णयांना योग्य दिशा देऊ शकतं.
धन्यवाद.